- Zoliansanga Tlau
Hla phuah thiam Vankhama (August 24, 1906-December 30, 1970) khan hetiang hian hla mawi tak mai a lo phuah a,
“Laikhum zala ka dawn pawhin,
A mak e, hril, sawi har ka ti,
Tawnmangah tal pheichhampa nen,
Kan lo intawng ta tak kha em ni?
Engtin nge maw nang mi hrang hian,
‘Duhlai’ tia min koh mai le!
Min ang kan piang hmun ta si lo,
Chi leh kuang kan inhnai hek lo;
I chunnu leh ka zuapa lah,
Lai an innat kan hre hek lo,
Eng dang vang a ni lo, lungrun,
Khuanu leng tuah ngei kan lo ni,
Ka lam hawia i seih hianin,
Ka tan khuavel a par leh thin
Thu ropui ber induh tawnna,
Kan hril dun ve ni kha, lungrun,
A takah chuan a hlu lua a,
Ka tawnmang emaw ka lo ti,
Hrilh ka nghakhlel ka chun leh zua,
Chinlai lenrual zawng lakah pawh.” (Laikhum zala ka dawn pawhin)
Vankhama hian thisena inzawmna pawh nei lo kan inhmangaih thin hi mak tiin “Khuanu leng tuah ngei kan lo ni” tiin a chham chhuak a. Hei hi Lalthangfala Sailo chuan, “Pathianin mihring a siam dan a ni e” tiin tawng tluang pangngaiin a dah a, Darrokima pawhin, “Pathian ruat a ni e” a ti bawk. Siamkima khan Vankhama hla “Khawngai Hnuchham” a thlirnaah “Vankhama hla kan chhiar hian thil chik tak leh fim taka kan ngaihtuah theihna (intellect) lam hi a khawih (appeal) a” (Zalenna Ram, Fourth Edition – 2016, p.24) a lo tih ang thovin “Laikhum zala ka dawn pawhin” tih hla pawh hi thil chik mi leh ngun tak leh fim taka thil ngaihvena ngaihtuah mi a nihna atanga he hla hi lo piang chhuak a ni ang tih hai rual a ni lo.
Vankhama hlaah khian ‘Pleonasm’ – thu mal danglam si mahse, sawi leh kawh tum inang si hman nawnna, “A mak e, hril, sawi har ka ti” tih a awm a, Sap tawngah pawh, “I saw it with my own eyes” tih a awm kha. “Hril(h)” tih chu “sawi, puang” (R/L. Thanmawia, Hla Thu Dictionary, p.163) tihna a ni tawh reng tho nachungin “sawi” tih a hmang nawn leh hian a thil ngaihtuah chu mak tia sawi fiah a harsatzia a tar lang chiang thiam hle zawk niin a ngaih theih.
“Mim ang kan piang hmun ta si lo” tih a “Mim ang kan piang” tih hi mi thenkhatte chuan ‘Mi mang kan piang’ tih tur zawk niin an hria a ni awm e; mahse, Lalthangfala Sailo sawi dan chuan, “…tum khat chu ka u Lalthangdula Sailo (L) nen Pu Vankhama kan kawm tumin ka u chuan, ‘Mim ang kan piang hmun ta si lo’ i ti a, Upa zaiah chuan, ‘Mim angka piang, ka mal’ an ti a. A chhan chu mim kung hi a peng ve ngai lova, mim fang khat atangin mim kung pakhat chauh a lo to chhuak thin a. Chuvang chuan ‘Mim ang ka piang, ka mal’ an tia, tih thu a sawi a. Pu Vankhama chuan, ‘Ka ti a nih kha’ ti ringawtin a chhang” (Vanglaini, 18th June, 2020) hian “Mim ang kan piang” tiin a phuah ngei tih a hriat chian theih ta a. James Dokhuma chuan “Mim hi a hnun (fawkfei) khata thi ang maia inthila a rah theih avangin tehkhin nan an hmang. Tawng thar a ni” tiin “Mim ang piang” tih chu “piang” (Tawng Un Hrilhfiahna, p.511) tiin a hrilh fiah a. R.L. Thanmawia pawhin, “Mim ang piang – Piang ho, Unau piangza. (Mim hi a hnu khata thi ang maia inthila a rah theih avangin tehkhin nan an hmang a nih ring an awm a, thenkhat chuan mim leh vaimimte hi bi khatah pali panga thlak thin a nih avangin an piang ho dal dal a, chu chu chulkhat kual sawi nan an hmanga ngai an awm bawk)” (Hla Thu Dictionary, p.226) a ti bawk.
He hla thua sawi chhawn hlawh tak mai chu, “Ka lam hawia i seih hianin, ka tan khuavel a par leh thin” tih hi a ni ang. Sawi fiahtu deuh zawng zawng hian nui seih (“nausen, mi tȇ deuh, etc ri lovin han nui deuh, rei lo te chhȗng, e.g. A han nui deuh seih a” Remkunga, Mizo Tawng Dictionary, Second Edition – 2008, p.363) angin an sawi tlangpui niin a hriat a; Lungruni hian Vankhama hi a lo nuih deuh seih te pawh a ni mah na. Mahse, a chunga, “Eng dang vang a ni lo, lungrun, khuanu leng tuah ngei kan lo ni” tih a awm avangin, nuih satliah ringawt ni lovin “ngaihhmelh, mitmei leh hmui hmaia hmangaihna lantir; ngaihzawng vanga siai deuh sak” (James Dokhuma, Tawng Un Hrilhfiahna, Fourth Edition – 2013, p.355) a nih hmel hle. R.L. Thanmawia pawhin seih tih chu, “melh, mitmei, mit siai, mitsir” (Hla Thu Dictionary, Third Edition – 2016, p.400 &401) tiin a hrilh fiah a; nuih seih pawh a nih hmel ta lo hial zawk a – James Dokhuma leh R.L. Thanmawia te sawi fiaha hrilh fiah dan atang hi chuan. Mafaa pawh khan, “Kan hla phuah thiam Vankhama’na ‘Ka lam hawia i seih hianin ka tan khuavel a par leh thin’ a tih kha ka tan awmze thar a neih phah ta hial a. ‘Vawi khat inhmuhnaah inhmangaihna a piang thei’ an tih chamchi thin thleng thleng hian ka awih ve phah ta lek lek mai” (Vaihna Vartian, Sixth Print – 2019, p.62) tiin a thawnthu phuah “Duhna Dawi-hlo (Demented Desires)”-ah a lo ziak bawk.
Vankhama hian a hmeichhe hmuh Lungruni nen hian Pathian ruat ngei niin a hria a. He Lungruni lah hian amah Vankhama chu mitmei leh hmui hmaiin a hmangaihna a lo lantir ve bawk chuan a rilru a ti hlimin a ti lawm hle a nih hmel. Mitmei leh hmui hmaia, Lungruni’n a haw lo a nih tih a lantirnaah hian a lo nui seih te pawh a ni tel thei tho thung. Vankhama vek khan a hla dangah “Lungrun hlimte’n seih rawh, Dam takin ka liam ta’ng e” a awm bawk kha.