- F. Vanlalrochana
Tuna Synod Press hi tunhma chuan, Loch Printing Press tih a ni a. Lt. Colonel Granville Henry Loch-a khan kohhran hnenah khawl chhutna tura a pek a ni. Dr. Fraser-a khawl rawn ken hmang khan lehkha an chhu a, Kristian Tlangau te pawh kha khawl hmanga bul tan an ni. Pu Fraser-an Mizoram a chhuahsan khan, a khawl pawh chu a hawn ta daih mai a. Lehkha chhutna tur pawh an nei ta lo a, Kristian Tlangau pawh chu an tichhuak thei ta lo a ni. Chumi chu Loch-a chuan a vei hle mai a. Kum 1914 khan Khawl leina tur Pound 100 a pe a. Senior Missionary Pu Hluia (DE Jones-a) kutah a hlan a, rahbuk khawl (foot treadle machine) an lei a. Khawl hi Aizawl atanga laksawn tawh hauh loh turin a tibawk.
Welsh Mission hotute chuan khawlchhutna khawl hmingah chuan, Loch Printing Press an ti ta a. A hnu lamah khawl thar, mission suma an lei pawhin Loch Printing Press hming hi a pu chhunzawm zel ta tho a ni. Kum 1955 khan Mission chuan Synod hnenah khawl hi a hlan a. Heta tang hian Synod Press leh Loch printing Press tia sawi kawp a ni ta a. 1973 Synod chuan, a hming nghet atan Synod Press tia vuah tur tiin a rel a. A hnu lama a thlakna khawl thar te pawh Synod Press tih a ni ta zel a ni. Mizorama lehkha chhutna khawl hmasa ber a ni a. Hemi hnu kum 24-ah, kum 1938 khan chhim lamah Baptist Mission chuan khawl an nei ve ta a, serkawnah an bun. Pu Reia (Rev. FJ Raper) lak luh a ni.
Fraser-a awm lai khan, Mizo kristian hmasa fapa Kailuia chu Printing zir turin Pu Hluia khan Sylhet-ah a tir a. Kum 4 course zirturin a kal a ni. Pu Loch-an Press leina tur a peka an lei hnuah Kailuia an ko haw a. Mi dang a zirtir bawk a. Mi 10 chuang chu khawl ha rem leh thil dang khawih thiam turin a chher ta thuai a ni.
Upa Rokunga khan, Kum 1929 khan Sikulsen atangin Middle English a pass a. A nu leh pate duh dan zawmin, kohhran hnuaia thawk turin Loch printing Press a zawm a. A thawh tan hun hi January ni 2, 1934 a ni. Press-ah hian H. Chhuma (Thuziak thiam Khawlkungi pa) te, Upa Chhawngzika Mission veng te, Hanga (Upa Vanlalhruaia, Mission Vengthlang pu) Upa Rokunga (Hla phuah thiam Upa Rokunga hmingpui, Hlimen) leh mi dangte nen an thawk ho. Press hi Khawl in an ti mai thin a. Synod Press awmna bawr pawh Khawl in veng an ti mai thin bawk. Khawl in-a thawkte hian hming lem an inpe vek thin a. Upa Rokunga pawh kha, Sam Sang Kho an ti thin. Sam Sang Kho hi Dawrpuia Chinese ha siam awm thin kha a ni.
Press chuan hma a sawn zel a. Pi Zaiin solfa khawlha thingrem pathum khata a lo hawn ahnuin, solfa te pawh an chhu ve thei ta a ni. Hla bu chhut tur a awm chuan, Upa Rokunga kut vek a ni a. Solfa rem thiam mi dang an awm mai lo a ni.
Press–ah chuan Chawngkhupa khan Upa Rokunga a rawn kawm thin a. Vawi khat chu Pathianni chhuna Pu Lloyd-a thusawi laiin a zai a, a khuang chu a vaw ta nghek nghek mai a. A tuk Thawhtanniah Chawngkhupa chu a khuang nen Press-ah a va kal a, Rokunga a kawm lai chuan Pu Lloyd-an a hau va, “Chhuak rawh, chhuak rawh! Hnathawhna a ni, a kal theih loh,” a rawn ti a. Chawngkhupa chuan, “Ka thianpa a nia….” a’n ti dek dek a, “Chhuak rawh, chhuak rawh!” a ti tuar tuar a. Chawngkhupa chuan tawng hriat loh nen a bei a, “I can’t tell a lie, in the bye,” te a ti vel a. Pu Lloyd-a chuan a nam chhuak ta a. Chutah Chawngkhupa chuan Pu Lloyd-a chu a en ang he haw a, “Ka pu, min vel a nia aw!” a ti a, a chhuak ta a. Chawngkhupa chhuah hnu chuan Pu Lloyd-a chuan, “Ka pu kha ka vel lo tiraw?” tiin a zawt kual vel a. Press-a thawkte chuan, “Ka pu, i vel alawm. I nam chhuak kha i vel a ni,” an lo ti si a, a hrehawm ti chu a hawihai hle. Press hi Senior Missionary apiangin an enkawl thin a. Pu Lloyd-a enkawl hunlaiin Chawngkhupa nen an intawng fuh a ni.
Press kaihhnawih thil thleng han sawi chhunzawm lawk ila. Kan Mizo pa ropui tak pakhat chanchin nen a inzawm tlat mai a, a ngaihnawm danglam ve riau. Vawi khat chu C. Rokhuma, Mission Vengthlang Kohhran Upa ni ta khan khâwl inah ram kang thelh turin mipaho a han pun a. “A kan nasatzia chu Pu Paiha penga khiang thing sang tak, naupangin an perh phak mang loh te kha mei alhin a rawn thlawh khum a. To haw tur ang hian a dur khup mai a, khawihlipui inam ang mai hian a sen tuam mai a. Kawi kawm te hi a rawn thlawk a, Mizo upain an duh loh ang ngeiin chung chu muchhiain an lo chhaih lup mai bawk a, nasa tak a ni nasa tak,” a rawn ti a. Upa Chawngzikan a thelh tûrin tlangvalho a tir ta hlawm a; Vanrova, Thangliana, Zamliana, R.T. Khuma-te an tlan chhuak a, an zu thelh ta a ni.
Press-ah hian Upa Rokunga hian hla a phuah fo a. A hla, solfa siam vela pindan kil khata muk taka a thu te hi a thawhpuite chuan sawisa vel thin a, “Hla a phuah leh dawn a nih saw. Ani ai chuan kan phuah thiam zâwk daih. Naupang leh an nuten min tibuai a, kan phuah ve lo mai alawm,” tiin an sawisa vel thin.
Krismas hla pakhat, tuna lar ta vak lo pawh hi Khawl in chhunga a phuah a ni a. He hla a phuah dan chungchang hi solfa khawl ha rem kawnga amah puitu ber Lalthangliana sawi hi han sawi chhawng ila:
Tuk khat chu upa Rokunga, Hlimen hian Bethlehem par hi Press-ah a rawn keng a. Hetih lai hian he pangpar hi a larin, miin an ngai sang em em a, Pu Rokunga hnenah a pe a. Hei hi Pu Kila nupui Pi Buangi, Kulikawn in, “Hei hi Rokunga pe la, hlaah rawn phuah rawh se, a ti a ni,” a ti a. Bethlehem par chu a rawn pe a, kan en laih laih a, tawtawrawt par ang deuh, var lian tak, a par chhungah chuan ran thleng ang deuh hi a awm a, a chung zawnah chuan arsi ang deuh hi a rawn kuai thla kual vel hi a awm lah tak a, an han sawi vel chuan ran thlenga nausen, arsi in a en vel hi a ang ve khawp a. Pu Rokunga chuan a dawhkan case-ah, a dinglam pang upper case, small capital kan dah ṭhinna lamah a dah ta ran mai a, a phuah ngei dawn anih hi kan ti tlang a. A tukah chuan a rawn phuah ta ngei a, a solfa te kan han sa dun a, a duh lai lai a siam ṭha a. A hla copy khat chu Kulikawn pu Kila nupui chu a thawn a. Kan han sa dun a, sak pawh a nuam khawp mai. Pu Rokunga hla hi a tlangpuin hla harsa a awm mang lo. ‘Bethlehem par’ hi zan laia parh chauh thin a ni a, a par vul en tur chuan zanlai nghah thlen a ngai thin a, chuvang chuan alawm,
A rukten i vul leh mai dawn em ni le?
Siar leng, i tangah par chhuang a,
Ni tawna vul ve a’n;
Siamtu’n a phal lo che’m ni, Vulmawite!
Tawn loh kar te’n i chul mai thin!?
Mizo hla chanchina hla bu pawimawh tak mai, Mizo hla tam tak vawng tha a, tilar a, tihmingthangtu chu a hla bu buatsaih Thalai Hla bu hi a ni a. Loch Press-a an chhut a ni a. Upa Chawngzika thurawn pawma chhu ta an ni. Upa Chawngzikan Thalai Hla Bu an chhut dan chu heti hian a sawi: ‘Thalai Hla’ tia a vuah, ram ngaih hla te, hla lenglawng thianghlim leh pawikhawih lo te, Krismas hla tha tak a lo phuahte chu, “Press-ah chhut a tha ang,” tiin Press enkawltu angin ka rawn a, “Eng mah Royalty te i beiseia i phut lem loh chuan Zosap, Press incharge-tu hnenah ka rawt ang a, min hnial ka ring lo,” ka ti a. Ani pawhin, “Eng mah phut ka nei lo, khawla chhut chhuah hi ka duh ber a ni mai,” a ti ve a. Zosap hotu ber chu ka hrilh ta a. Ani pawhin, “Thaa i hriat chuan i thu a ni,” min lo ti ta zel bawk a. Synod Press-ah ngei kan chhu ta a ni. Hetianga ka remruatpuina avanga kan han tichhuak ta hi a lawm thiam hle a, lawmthu min hrilh mawlh mawlh a ni,” tiin.
Thalai Hla Bu hi kum 1952 khan chhut hmasa ber a chhuak a. Ama hla bakah Vankhama hlate, Upa V. Hawla hlate pawh a tel a. A lak khawm belh zel a, mi chi hrang hrang hla pawh a telh chho ta zel a ni.
Khang kum 35 chhung khan, Mizo hnam leh Kohhran hla chul lo tur tam tak chu Khawl in atang khan a lo par chhuak a. Tawnzau var haa khawl ha rem hna thawk thin Rokunga khan, Mission Khawl In atang khan, Mizo hnam hma lam hun tam tak a lo rem chhuak a ni.