- David Lalrinchhana
Sawi tur a tam ve tawh awm mang e. Min hre chiang chuan ‘I pu’ ti a an sawi deuh vek, a chhungte leh tu leh fa thenkhat min hretute chuan kan inpawhzia leh inrin tawnzia an hriat ve a ni miau a, ‘Ka pu’ tiin ka sawi ve ta ziah thin. Kum 10 tha chu a ni ve ta, thenkhat tan a rei lo viau maithei, mahse, ka thatlai hun tha chu a ke bulah rei tak ka hmang ve ka tithei awm e. Nikum mai khan a pian cham an mistiri, nau ang tak taka an en ten an lawmsak dawn a, I duh sawm ve rawh, an lo ti a. Champhai leh Zokhawthar lama ka zin lai a ni a, min lo call tehmial a. “Nang leh Vanlalthafamkima lo hi chu ka pian cham lawmna (a lawm khat ve khawpin ka ring) meuha sawm tur khawpa lam hnai ka nei chuang lo e, min lo telpui ta che,” a rawn ti hlawl a. Hei leh chen kan inzui tawh a, khati taka min lo ngai hlu let ve tih ka hriat khan ka lawmna a sang si, ka awmna a hla si kha a va hrehawm tak e aw! Ka haw veleh ka zuk tlawh ta nghe nghe a.
2017 kum kha program lian thama ka tawiawm hmasak ber niin ka hria. Zoram Kalsiam progam lamah Pu Robert Romawia nen an inchapchar khan Aizawl FC lar vanglai a ni bawk a, RRR khan zuitu leh au phurtu pawh a ngah reuh hle. Pu Manzuala support tura kal thalai kha chu kan tlem hlein ka hria. Khami tum khan amah zawk kha mi mawl leh sual angah kan chhuah dawn dawn hialin ka hria – eng emaw thlipuiin min nuai hi chuan kan ngaihtuahna te hi a chawmawlh hu thei thin nia!
A lehkhabu ziahah khan “Politics chu mipui rawngbawlna a ni a, Pathian rawngbawlna tluka thianghlim leh zahawm a ni,” tih lam hawia a thuziak ka chhiar atang khan politics ka hmuh dan a thlak chiang hle a. College zirlai ka nih lai a la ni bawk a, zirlai hruaitu ka nih chhohna kawngah te, ka nihna mi dang tana tangkai zawnga hman kawngah te a tha zawngin min hruai ve nasa hlein ka hria, ka nih tum leh ka nun kawng thlaktu pawimawh tak a ni reng a nih chu!
𝐊𝐚 𝐓𝐥𝐮𝐤 𝐋𝐨𝐡𝐧𝐚 (𝟏)
Mak ka tih tawp theih loh leh ka tluk ngai lohna tur ni a ka hriat chu kei thingtlang tleirawl, college kala Aizawla khawsa ve tan, vanlai tla ang maia chhungte sawi tur ngah lo, rethei te leh ropui lo ve zet mai kha ani IAS retd, Chief Secretary meuh ni thei, Mizo pa ropui ber pakhat khan min han kawm ve duh tlat kha a ni. Khatih lai phei chuan en mai pawhin ka naupang rih hle a, ka hriat a la tlem lehzual hle a, ka titipui pha ve lo nasa hle thin. Mahse, min en hniamna emaw, min sit deuhna leh thinhrikna nei miah loin min kawm a, min hruai a, min fuihin min ngaina der ve tlat kha ka ngai sang zual hle a ni. Eng nihna emaw te kan neih ve hnu te, kan zir san tak deuh hnu te, mi dang tanpui thei dinhmuna kan din ve tak hnu te hi chuan thian neih hi a awlsam deuhin, bekbawrtu ngah a awl deuh. Engmah lo, engmah ni lo tak tak kan nih lehzual laia ani meuhin min kawm/kaihruai duh ve tlat kha ka ngai sang thar ngawt mai.
𝐊𝐚 𝐓𝐥𝐮𝐤 𝐋𝐨𝐡𝐧𝐚 (𝟐)
A hun a vawng dik reng thin. Program thenkhatah ka zui zauh zauh a, kan buatsaih ho program te pawh a awm fo. A inleng tur ka hruai chang a tam a, a hun hman dan tam tak ka hmuhpui thin. A ngaih pawimawh ber chu ‘Tlai Loh’ a ni bur. A hma darkar chanveah te a va thleng thin zawk a, khuallian a nih dawn phei chuan an lo buai thei zawk viau thin. Khuallian chu an tlai deuh ring tlat hnam kan ni miau bawk si a. A inleng turte a hunah an thleng lo emaw, engmah sawi loa an lo thulh ngawt te hian a lawm lo hle a, mi dang hun a zahsak a, a hun pawh zahsak turin mi dang a phut tlat bawk. Chu chu sual ni hek lo le. Chutiang mite chu a kawmngeih hleithei tawh lo a, kawmngeih an tum a, an va len pawhin a rul tawkin a kawm a, tha takin thlah mah se, a va pan hmasain, thian angin a en tawh ngai lo.
Tum khat pawh an chhungte pakhat hian, “Ka U Manzuala nen kum 10 bawr in inzui tawh a maw?” a ti a, “Aw, zui tawh e,” ka ti mai a. “Tlangval fel tak i ni ngei ang, ka u khi chuan hun vawng dik lo leh sawi lawk mang loa tihtur thulh thut thutte a kawm tha peih lo reng reng,” tiin a sawi nghe nghe. Min ngaidam zing deuh bik a ni mahna le…
𝐊𝐚 𝐓𝐥𝐮𝐤 𝐋𝐨𝐡𝐧𝐚 (𝟑)
Ngaih dan nghet tlet tlawt a nei a, chu a ngaih dan chu a kum, zirna, tawnhriat leh hmuhte atanga a neih tawh an ni a, a dik lo khat viau bawk. Chung a ngaih dante chu a pawm nghet bur a, chumi kalh zawnga khawsak chu a thei mang der lo! Tum khat pawh min rawn call a – “David, …te pawl hian thusawi turin min sawm a, khuallian chu…a ni a, khualzahawm lah… a ni bawk. Anni nawhchizuar ang leka ka ngaihte nena platform khata lawn ho chu ka principle kalh niin i hria em? Kal lo ta ila ka tisual viau em?” tiin mi rawn zawt a. Kei chuan kal mai tur leh, stage pakhata thu an sawi avanga a zahawmna emaw, a principle a tihchhiatna ka hriat loh thu ka sawi a, a va kal ve ta nghe nghe.
CS a nih lai phei chuan man eitir tumtu te, rawn tichhungkhat duhtute a ngah thin hle a. Tlawntu leh ngaina dertu a ngah thei viau. Mahse, Mizo dan kalha thisen zawmpui ni loa man ei nulh te, lamhnai insiam nana induhsak uchuak te, duhsak zawng hnaa thun leh corruption-ah te a fihlim hle a. Chu chuan a tihuaisen bawk. Heti taka inzah der thin hnam kan ni a, sual pawh mi dang kan zah luatah kan vulh len a awm ve bawk. Ani chuan dik a tih anga nun a hreh lo a, mi dangte thil dik leh tha a hrilh miah miah hreh ngai lo. Ani ang em chuan ka thei ve kher lo maithei, nangni pawhin in thei lo ve thin tho lo’m ni?
Dik lo ni a a hriat lamah chuan a pen eih duh lo a, mi huat leh hlat nih pawi a ti lo a, maltlat a hreh ngai lo. A batch mate, a IAS pui, Politics leh pawla a inhmanpui, a kohhan member te, a sikul kalpuite leh a service laia a naute chen pawhin an ni ang, tha ni a a hriat anga a nun ngam avangin a hnaivaite a hlat a tul tlat a. Kohhran kal dan te, NGO te chet dante tha lo a tih lai sawi ngamtu a ni a, chuvangin khawtlangah a tlatlum ngai tawh lo. Mi chuan an fak fo a, an chhuang der thin, mahse, ramhruaitu tura a in candidate pawhin kan ngaina tak tak lo tih a tilang viau awm e. A ngaih dan a pawm ngheh em em hi a maltlatpui ngam a ni, chu chu ka harsat ngawt ang.
𝐊𝐚 𝐓𝐥𝐮𝐤 𝐋𝐨𝐡𝐧𝐚 (𝟒)
Mi inzir reng mi a ni. Kei, kum lama a tu rual hian a inzir peihna hi ka va la tluk lo em! A thil hriat tawhsa emaw, a zir tawhsa lam ka sawi lo – vawiina Pu Manzuala khi ka la tluk lo a ni. Ram piang thar a hre em em a, an ram hruaitute zawt la a pawimawh chin hming a la hre zel a, Tennis te sports chungchang zawt la a hre vek mai a, a en nasa bawk a, an chanchin a hre viau zel. Zonet leh LPS te, DDK leh Vanglaini te a bih nasa a, an tihsual correct chat chat thei khawpin a chik a, a hmaih ngai lo. An tawngkam hman dik lo emaw, an tihsualte a hre vek thei hi a namai lo asin. Media lama thawkte chuan a call in dawng foin ka ring, a awm loh hunah a hlutzia in hre zel ang.
Kum 80 chuang tawh si hi a hriselna a ngai pawimawh a, a zuan a la zang hle. Ei hun, mut hnu leh insawizawi hun mumal a neih hi a bawhpelh mang rih lo. Hei vang hian a hrisel tha a, hei hi thalaiten kan theih loh thin a ni, hunbi neia rei tak thil tih hi. Thil a la ziak peih reng a, a chhiar a, a la ngaithla a, a sawi thei reng bawk. Topic hrang hrang hmanga thusawia sawm a la dawl hle a, tunlai thil pawh ni se a hre ber ber a ni zel tho! A inzir mi em bawk a ni.
𝐌𝐢𝐧 𝐓𝐥𝐮𝐤 𝐋𝐨 𝐍𝐠𝐞 𝐊𝐚 𝐃𝐢𝐤 𝐋𝐨?
A chang chuan ka thurawn hi a pawm ve viau zel a, mahse a tam zawk hi chu ngaih dan nghet nei saa min rawn a ni thin. A fan thei lo lutuk niin ka hria a, hei hi min tluk lo em aw ka tithin. A ngaih dan nih lohna hmun chu a hnaih duh hauh lo a, a chhunga mite pawh a be tha der thei hauh lo. An mimal a haw lo a, an kalphung zawk avangin mi a hlat thin. Kei erawhin kohhran leh pawl eng eng emaw dik lohna ka hmu fo chungin inhman a tha zawk ka ti a, tangkai theihna emaw, siam that theih emaw kan neih chuan tel ve rih a tha e ka tithin. Mi dang ka hmaizah vang pawh a ni bawk. Chutah chuan kan inang lo hle, ka tidik zawk maithei a, mahse, sual ka lo vulh lianin, ka dik lo ve maithei bawk.
Kan thusawi dan a inang lo deuh a, ani chuan a ruh lang leh thling baw hawkin a ngaih dan a sawi mai zel. Kei chuan mi tihnat lutuk emaw, min huat te hi ka hlau deuh tlat a ni ang, ka hmuh leh hriat zawng zawng sawi chhuah hi ka la hreh deuh thin. Ani chu a huaisen a, a langtlang a, chutiang tur chuan a lo dik em bawk a, therhlo leh eng i lo mi dang lak atangin a beisei lo a, a intodelh em bawk a, a huaisen tlat a ni ang. Mahse, he thuah hi chuan a ngaih dan leh kal dan ka zawm vek rih lo hle.
A vei zawng leh ngaih dan hian a nun zawng zawng a kaihhruai miau tawh avangin thusawia an sawm pawhin a vei zawng – Kohhran kal dan, NGO kal dan, Pathian thu kan lak dan, Corruption leh natna ten kan ram anb ei chhiat dan rei fe a sawi phawt thin ang. Chu chu a nihna a ni tlat tawh, chumi ngaihthlak i huam loh chuan sawm ngawt suh, a sawi tho thin. Ngaih dan leh pawm dan nghet tak ka neihte hi ka topic nen a inpersan deuh chuan ka va sawi tel a nih pawhin a langsar tham vak lo a, hun lak rei ka hlau deuh a, min sawm chhan thelh thui ka hlau deuh bawk. Chutah chuan kan style a inang lo leh deuh maithei. Ani chuan a chance neih kha thu dik aupui nan leh a vei zawng sawi nan hman tangkai hram a duh a, kei chuan min sawm chhan a nih loh chuan tul tih kher loh chang ka nei – ka dik zawk maithei a, ka lo tisual duai zawk thei bawk.
Heti chin hi ni phawt se, kan la chhunzawm leh mahna.