- R. Lalrinkima, Hidden Lodge
Pathian kaihhruainain kum 39 leh thal 8 chhung sawrkar hna harsatna nei loin ka thawk ve hman a. Ministry hrang hrang, han ti ila MNF leh Congress in lal chhawkna kha an ni mai a, ka hrawn ve a,tun Ministry hi kumkhat leh thla nga awrh ka hrawn ve hman kha a ni a. Ka hnathawh ve kha Minister ten an mamawh han sawi na tura mawm leh thuneihna nei sang a ni lo a,engemaw function pawimawha Minister te kan hmuh ve bak kha chu Minister han hmaichhanna kha ka nei ngai lo a.Tun Ministry ah erawh chuan In/office lama koh bakah Phone call pawh ka dawng zing malh malh a.PS hnen atanga ‘kan Pu in min rawn be rawh se a ti’ tih kha Ministry ka hrawn rei loh ngaihtuah khan a zing malh malh viau a. Vawikhat phei chu “Kawng siam laia I lung phah thlalak kha Minister-in hmu duh a, min lo thawn thei se a ti’ tih ka dawng a. Ka naute hnenah kan lung hman lai mek chu a kuta kenga thlalak min rawn thawn tura hrilhin Minister chu ka han thawn leh chhawng ta kha a ni a, tunthleng hian ‘enge a chhan ni ang aw?’ tih ka la in zawt reng! Departmental Works leh GST tlakhniam tak dan background chu ti khian ka han hawng ruai ruai ah ngai ang.
Tunhnaia Taxation Commissioner-in Departmental Works vanga GST a tlak hniam thu a han puang dup dup mai kha chu a huaisen ka tiin a Department tana thahnemngaihna kha ka ngaisang khawp mai.
Taxation Department hi tuteemaw sawi dana ‘Department mawm’ a ni lo a, Department lu ber tan pawh Minister han tlawn deuh harh ngaihna chhan tur a awm loh rualin Ram/State chhiahkhawntu tura Department pawimawh leh thawhhlawk tak an ni. Politician, ram aia sum hmangaih tan chuan Department chan chakawm tak a ni lo, hmuihmer a awm lo! A changtu Minister tan chuan mipui phun khum bak hlawh tur a vang viau ang, a chhan chu chhiah hian hniam lam aiin san lam a pan zel vang ti ila,a dik ve tho ang. Tun sawrkar, ‘KALPHUNG THAR SAWRKAR’ tia sawi lar tak rorel hunchhung term chanve an hman mek laia, an sawrkar tirh atanga tun thlenga kumtin GST luh danphung(hriat tawh mah nise) han tarlang leh ila:-
- 2023-24 (he tah hian MNF hun tawp lam a tel tihna a ni) ah Rs 970,25,49,016/-
- 2024-25 ah Rs 937,76,93,760/-(in thlauhna= Rs 32,48,55,256/-)
- 2025-26 ah Rs 931,62,76,931/- te an ni a. tin tun financial year 2026-27, July thleng khan 343,45,99,383/-a ni a.
Tun Financial Year (April-July)chhunga a tlakhniamna pawh tarlang leh tai la;-
a) April ah Rs 120,88,26,568/-
b) May ah Rs 78,34,67,281/-( in thlauhna =Rs 42,53,59,287/-)
c) June ah Rs 73,79,84,798/- leh
d) July ah Rs 70,43,20,735/- te an ni a. April leh May thla inthlauhna nasat zia khi kan la zirchiang turah ngai ila.
Engpawhchunise, heng hnung zawnga hmasawnna thlentu lian ber ni-a Taxation Commissioner-in a sawi chu ‘Departmental Works’ vang a ni, a ti, a dik chiang hle tih ka pawm hmiah.
Ruling Party thar hnuaia Minister ten sawrkarna an han chelh hlima an tih hmasak ber chu Department Head te hnena hnathawh tur awm zawh a ni. Anni mai bakah, ram hmangaih vang nilo, pumpui hmangaih vanga politic luhchilhtu kawlhrawng tak tak te pawhin hetiang hian Department Officer hrang hrang, sum ti cheveltu ni-a an hriat officer te hmaa bawp khawkherh, ke then lauh lauh paha,’confi’ tak‘a kan hotuten hna an neih ang zuk zawt rawh an ti a,chumi kha mi Unit/Block hruaitu chu a hmingin ka ni ve a”ti tawk lah bo lo.
- Departmental work sawifiahna tawi kim
Departmental Works hi Contract Agreement awm theih miah lohna, Department Officer,a bikin DDO kuta ruling party ten rul kua an zentirna a ni.CPWD Works Manual a kan hmuhah chuan-Departmental work refers to construction, repair, or maintenance tasks executed directly by the department using its own daily-wage or regular labor, departmental machinery, and procured raw materials, rather than through an external registered contractor via a formal tender tih a ni a, kan kalpui dan hi a diklo chingchivet vel vek a ni.Departmental Work hmanga hnathawk tura Ministry lam atanga hna an rawn pek te chu Department Office ah chuan an First Class Contractor hawi vah vah tawh mai a ni?
Hnathawh tur estimate siam anih laiin Contractor’s profit tur 10% bakah GST an chhun tur hi telh sa an ni thin a.Nimahsela, Contractor in an thawh tak loh avangin Contractor’s profit 10% chu paih niin eng percentage mah a lang thei tawh lo (GST chauh lo chu,Departmental Works hnuaiah thawh anih avangin). Tichuan, hnathawh nana hmanraw mamawh ngai zat te chu chhut chhuakin chung hmanrua chu Indent of materials in emaw supply order hmangin emaw kan lei thin a. Department regular Muster Roll labourers indaihlohna avangin he hnathawh hunchhung chauh atan Department pawnlammi labour ruaia hnathawh thin a ni. Chung lalbour te hlawh chu CPWD Manual in a sawi Muster Roll sheet-ah an hming, Nu/pa hming leh khua/Veng te ziahluh niin nitin an attendance lak thin an ni. He Muster Roll sheet hi thlakhat chauh daih anih avangin hnathawh zawh hma chu thlatin hlawhfa hlawh siam nan hman thin a ni a, thlatharah sheet thar hman leh mai thin a ni. Tin hnathawh zat measurement chu Measurement Book, CPWD duan sa ang thlap-ah ziah luh an ni leh thin (Measurement Book records hi Contractor-in hming a signed hnan ve thin a Contract system ah chuan)Tihian Departmental Work-a hnathawh dan phung chu a hriat thiam theih tawh mai awm e.
- Engvangin nge Departmental Work anih vanga GST chu a tlak hniam?
GST hi Goods,Services Tax anih ang hian bungrua leh hnathawh hlut zawng atanga ceiling siam pel chin tan pek ngei ngei ngai a ni a. he chhiah hi pek anih loh chuan Treasury ah bill/pawisa dilna a tlang thei ngai lo. Nimahsela, hmanraw man hi GST lak ngai chin tawng pha lo chiah hian Indent of Materials/Supply order siam thin a ni a, hei hi Taxation Department pawh hian an hre reng. Mahse, tax chhun ngailo tawka Bill te siam anih thin avang hian Goods mai bakah Services tax chu awl a ni ta a ni.
Entirnan-Building Rs 150.00 lakh man sak tur chu party worker pathum ten Departmental work kaltlangin an in sak tawm a, Contractor hlawh tur 10% chu an enjoy thei lo phawt a.A awmzia chu he In sak tur hi Engineer ten a tha thei ang ber tura an duan angin hlep engmah neiloin In hi an sa dawn anih chu.Hna tan dawnah In sak nana hmanraw ngai zat leh a man zat te chhut chhuah niin chung bungraw hrang hrang te chu heng Political workers te hming hian GST pek ngailo tawkin sem darh thliat thliat a ni a. Nimahsela, Treasury Office lamin GST pek a nih leh nih loh an lo fiah ve hun atan Professional Tax, hmanrua engpawh a hlutna Rs 20,000/- pel chin tana pek ngei ngei ngai,an pekna certificate an thil tel mai thin. Chuvangin sawrkar chuan GST a hloh chu a lo ni ta der a ni. Anihna takah chuan In sakna hmanrua an leina chuan GST a lo bill tel ngei a, hmanraw leitute hnenah chuan an pe a. Mahse sawi tak ang khian sawrkar in GST lakna tur Bill Amount tling lo chiah chiah a siam anih avangin a cha ta bik der a nih chu, ram hmangaihtuin ram hmasawna hnathawh na tur chhiah a awl ru tut te pawh ti ila a dik tho awm e!
- Engtinnge Party mi leh sa ten he Departmental Work hi an thawh theih?
Hei tak hi a ni a,Department Head hrang hrang te hnena pumpui hma ngai party mi leh sa te lengkual na na na chuan ‘vawkpui pawh a tei a tei chuan ek thing a tawng nge nge’ tih ang deuhin Department lam atanga hnathawh tur lo rawlruk ching(a thente phei chuan pocket money hlawh te pawh an awm awm e?) an awm bawk nen rinloh tak tak hian Minister lehkha hum chunga Department Head emaw DDO, hna kawltu emaw luhchilh thei tak tak hi an tam a. A chunga sawi Party worker pathum te, profit neih tum miah lo te hah man/hlawh an neih tuartu chu ‘HNA’ a ni leh mai. Kum 30 chuang daih tur kha kum li nga lekah an rawih tan mai a. Quality Control han ti tak tak turin Minister lehkha neia hnathawkte kha Department lam atanga hna enkawltu khan an sawisel ngam si lo a, hna tha lo sawisel vanga transfer tawk te an lo awm fo si a, mahni post chelh lai chhuahsan ai chuan hna tha lo pawh ‘tha en liam’ a ngai zel chu a nih hi?! Chu aia rapthlak leh huatthala chu Departmental Work procedure pangngai ang taka Minister ten thawh tur ti-a Department Head hnena an hrilh hian 20-25% te estimate atang hian an hauh thin tih hi a ni. Department Head thenkhat hetiang hria te hian sawi chhuah chi ah an ngai lo tih hi Minister te hian an hrechiang a, huangtau takin demand hi an siam anih a rinawm!!! Chuti niloa Department Head pakhat tawng fimkhur vak lo awm ta se,engkim mai kha a kip a kawiin sawi chhuak se chuan a tuartu tur chu Bill lak theih nana pawisa siam tu Drawing & Disbursing Officer(DDO) te kha an ni leh dawn chiang. Minister kha ti mualpho tur angah in ngai ngawt mahse khita ka sawi ang khian DDO kuta rulkaw zen khi a ni mai.
Heng hi kan ram ro inrelnaa ram changkanna aia dul tih puarna kalphung chu an ni a, Biak In nalh leh changkang, rawngbawltu nalh leh smart tak tak awmna ‘kan Zotlang ram nuam’ hi engang chiahin nge nuam titute hian an hman tih hi zawhna lian tak a ni.