- Zirsangkima
Isua khân a zirtír, mi 12 a thlan chhuahte kha a hmangaih vek ngei ang. An zui Isua Krista chanchin kha an zínga mi thenkhatin an ziak a. Lèn déngten (Johana leh Petera) Isua-hoa an lèn lai níte kha an chhuiin “thu tak” inzirtírna thu an ziak a. Sawrkar hna thawka chhiah khawn, mite huat hlawh zet paw’n a ziak (Matthaia). A zirtír ni chiah lo mi thiam (Marka leh Luka) te paw’n Chanchin Tha bu an ziak a; Isua unau (Jakoba leh Juda) te paw’n an ziak ve bawk.
Hêng mite, Isua chanchin ziaktute zíngah hian, tlang (direct) taka, “Isua’n a hmangaih bîk” thu sawi ngam awm chhun chu mi pakhat chiah zu awm nia maw le! Amah chu zanriah hnuhnung an kîl tuma Isua áwm ngheng tlattu kha a ni.
“Nangin kei min hmangaih em?” tia Isua’n a zawh lawm lawm—a zirtírte zínga a hotu (leader) chan chang ber leh a upa ber, Petera meuh paw’n tlang taka a zawhna a chhàn that ngam loh laia, “Zirtir, Isua’n a hmangaih kha” tia a Chanchin Tha ziaha tum nga (Joh. 13:23, 19:26, 20:2, 21:7, 21:20) ngawt sawi chhuak ngam kha a awm tlat a!
Chu mî—Isua Chanchin Tha ziaktu mi pali zínga mî leh, thil lo la awm tùr inpuan chhuah nána Pathianin a thlan chat, Zebadaia fapa naupang zâwk, Johana chanchin hi i’n chhui teh ang u.
- 𝐓𝐮 𝐧𝐠𝐞 𝐉𝐨𝐡𝐚𝐧𝐚 𝐜𝐡𝐮?
Isua zirtírte zíngah Zebadaia fapa pahnih an tel ve a. A naupang zâwk chu Chanchin Tha pali zínga ziah dàn phung leh thu ken dang hlaka ziaktu, Johana hi a ni.
Zebedia fapate—Jakoba leh a nau Johana te hi Galili lam mi an ni a. An nu chu Salomi nia ngaih a ni. A nu hi Isua nu Mari nèn unau (cousin) ni hiala sawi an ni (Mt. 27:56, Mk. 15:40).
An unau hian sangha mantu, mi hausa leh khawsak nuam tak, hnathawktu pawh chhawr hial thei an ni a (Mk. 1:19-20). Simon Petera leh Andria-te unau pawh kha, sangha man hna an thawhpui thin, an partner nia sawi an ni bawk.
Baptistu Johana ke bula sei lian leh mi inngaitláwm Chanchin Tha Johana ziahah hian Baptistu Johana zirtír pahnih, Isua zui tate chanchin kan hmu a (Joh. 1:35-37). Pakhat chu Andria (Simon Petera unau) a ni a; a dang pakhat hming erawh tàr lan a ni lo.
Chanchin Tha Johana lehkhabu ziaktu (Johana) hian ama hming hi a lehkhabuah hian inngaitláwm takin a thup vek a. Ama hming inziak lang loin, tawngkam dang—“Zirtír Isuan a hmangaih kha,” tiin emaw, “zirtir dang kha” (Joh. 18:15, 20:2-4) tiin emaw amah a insawi zâwk thìn. Chuvàngin, khita kan sawi hming tàr lan loh zirtír pawh khi, amah (zirtír Johana) ngei a ni tih hriat a tha ang. Baptistu Johana’n “Khawvêl sual kalpuitu tùr” Isua a kawh hmuh vêleh, Isua a zui nghâl chat mai a ni.
- 𝐙𝐢𝐫𝐭𝐢𝐫 𝟏𝟐 𝐳𝐢𝐧𝐠𝐚 𝐚 𝐧𝐚𝐮𝐩𝐚𝐧𝐠 𝐛𝐞𝐫
Zirtír 12 zíngah Johana hi a naupang ber a; a thi har ber bawk. A pang ber ta nâ chu a úte-ho ai khán a pangchang fé zâwk ni paw’n a lang. Chu vàng te pawh chu a ni maithei, “Isua’n a hmangaih kha” a inti bîk tlat zêl thin ni. Tin, chutianga insawi ngam khawpin Isua kha a bèl bûl tlat bawk.
Isua’n tih dam hna leh zirtír hna a thawh lai (zirtírten an zui lai) khán Johana kha kum 18 atanga kum 25 mi vêl chauh nia ngaih a ni a. Chuti chung chuan, Isua hnaih bertute (inner circle) zirtír pathum (Petera, Jakoba leh Johana) zíngah a tel pha tlat a ni.
- 𝐂𝐨𝐦𝐦𝐢𝐭𝐭𝐞𝐞 𝐫𝐨𝐩𝐮𝐢 𝐛𝐞𝐫𝐚 𝐜𝐨𝐦𝐦𝐢𝐭𝐭𝐞𝐞 𝐦𝐞𝐦𝐛𝐞𝐫 𝐧𝐢 𝐩𝐡𝐚 𝐧𝐠𝐚𝐭!
Khawvêla committee ropui ber—hmél danglamna tlánga lei leh vàn committee ropui neih a nih tum khán—vàn lam palai—Mosia leh Elija te meuh pawh an rawn inlan a nih kha. Lei lam aiawh, committe member zíngah, Johana kha a tel pha leh tlat a; Petera leh a u Jakoba te hnung a zui a nih kha (Mt. 17:1–8; Mk. 9:2–8; Lk. 9:28–36).
Mak ve angreng deuh chu, he thil thleng ropui “lutuk” hi, Chanchin Tha bu ziaktu dang, a thianten an ziah vek laiin Johana erawh hi chuan a lehkhabuah a ziak ve miah lo! Mahni lansarhna lam a àwn vak lo tihna pawh a ni thei ang.
- 𝐙𝐢𝐫𝐭𝐢𝐫 𝐡𝐮𝐚𝐢𝐬𝐞𝐧 𝐥𝐞𝐡 𝐚 𝐧𝐮 𝐞𝐧𝐤𝐚𝐰𝐥 𝐳𝐮𝐢 𝐭𝐮𝐫𝐚 𝐈𝐬𝐮𝐚’𝐧 𝐚 𝐭𝐡𝐥𝐚𝐧
Kraws lèra Isua a thih dáwn khán, thu pawimawh hlang thiau pasarih a sawi. Chûng a thu sawiahte chuan, a zirtírte zínga a sawi chhuah awm chhun chu Johana hi a ni (a hming lam ri chiah lo mah se).
Isua khân Golgotha-ah khán, hmeichhe dangte leh Johana chiah hi a lam tang hmuh tùr a nei a. A nu Mari chu, a zirtír rinawm leh huaisen, Johana hnênah a kawltír thlap a ni. Johana 19:26-27-ah heti hian a inziak: “Tin, Isuan a nu leh a zirtîr a hmangaih kha a kianga ding a hmu a, a nu hnênah, ‘Hmeichhia, en teh, i fapa kha!’ a ti a. Tin, zirtîr hnênah chuan, ‘En teh, i nu kha!’ a ti a. Tin, chuta chin chu, chu zirtîr chuan ama inah ani chu a hruai ta a.
Isua a thih dáwn meuh kha chuan, puithiam lal ber bawih, Malkua beng hleptu, zirtírte leader, Petera meuh pawh khân a mei khup zùl zûl chungin vawi thum ngawt Isua a phat a; a bibo zui daih! Kraws lèra Isua khai kàn a nih lai phei chuan, a kiangah zirtír dang tù mah inlan ngam an awm lo—an zínga naupang ber Johana tih loh chu! Mahse, chu kraws bulah chuan mi huaisen Johana chuan chan tha a chang bîk tlat a; tú ma thîk rual a ni lo!
Isua khân a nu kha, “Ka nu,” ti pawhin a ko lo a, “Hmeichhia” tiin a ko. A awmzia chu, “Hmeichhia” a tih hi, inhmuhsitna tawngkam a ni lo a. He leia a hun a hman zawh tawh dáwn vànga “a nu” a nihna a kin dáwn vàng a ni. A awmzia chu, Mari kha, “a nu” a nihna atanga be tawh loin, khawvêl Chhandamtu a nihna atang zâwkin a be tawh a ni.
Tin, hmeichhe thlah leh Adama thlah a indotír tùr thu Pathianin Adama hnêna a sawi (Gen. 3:15) kha, tih tàwp a nih thu a kâwk thei bawk ang. Chutah chiah chuan, hmeithai Mari khân (Bible zir mite chuan, Isua pa Josefa kha, Isua’n rawng a bàwl hma khán Nazareth-ah a thi tawh niin an sawi) enkawltu a mamawh dáwn a; chu dinhmun chu, “En teh, i fa kha,” tiin Johana nu nihna chu a hlàn chhäwng a; Johana hnênah pawh, “En teh, i nu kha,” a ti ve bawk a ni.
- 𝐂𝐡𝐚𝐧𝐜𝐡𝐢𝐧 T𝐡𝐚 𝐛𝐮 𝐝𝐚𝐧𝐠𝐥𝐚𝐦 𝐛𝐢𝐤 𝐳𝐢𝐚𝐤𝐭𝐮
Johana Chanchin Tha bu ziah hi Chanchin Tha ziaktu dangte aiin a ziah dàn hmang leh a thu ken a dang daih a. Matthaia, Marka leh Luka te ziah Chanchin Tha bu pathumte hi, “Synoptic Gospels” an ni ti a; an ziah dàn leh Isua thiltih an record pawh a inang tláng hlawm hle. Entír nán, Chanchin Tha bu ziah hmasak ber, Marka ziaha thu awm tam ber hi, Matthaia leh Luka ziahahte hian hmuh tùr a awm deuh vek a ni.
Johana ziah Chanchin Tha bu palina hi, “The Spiritual Gospel” tiin emaw, “The Fourth Gospel” tiin emaw an sawi thìn. Johana hian Isua thiltih leh a rawngbàwlna lam aiin Isua nihna (identity) a thlúr bing zawk a. Synoptic Gospels-ah te chuan, “Pathian ram” chungcháng sawi uar a nih laiin, Johana thung chuan “Chatuan Nunna” leh “Keimah hi…” tih thu a uar thung. Lal Isua leh Nikodema te inbiakna thute hi Johana chauh hian a ziak a; hêngte hi lo ziak lo ta se aw … a bîkin Mizote hi, “pian tharna thu”-ah kan buai ve khawp ang le!
Johan ziah Chanchin Tha-a thu awm zaa 90 vêl chu Synoptic Gospels (Matthaia, Marka leh Luka)-a lang ve miah lo niin Bible zir mite chuan an sawi a. English theologian lär, Edwin Abbott (1838–1926) chhût dàn chuan: Marka ziaha a thu awm 90% vêl hi Matthaia leh Luka-ah hian a lang a. Matthaia ziaha thu awm 50% vêl hi Marka leh Luka-ah a lang. Luka ziaha thu awm 40% vêl hi Marka leh Matthaia ten an ziak ve bawk. Johana ziaha thu awm 8% atanga 10% vêl chauh hi Synoptic Gospels-ah hian an lang ve chauh a ni.
Tui uain-a a chantir te; Isua leh Nikodema inbiakna te; Isua leh Samari hmeichhia inbiakna te; Lazara kaih thawh thu te; Isua’n a zirtírte ke a silsak thu te; Isua’n, “Keimah hi …” tia ama nihna a puan chhuahna—Nunna chhang, khawvêl ëng, kawng leh thutak leh nunna a nih thu a sawinate hi, Synoptic Gospels-ah chuan ziah lan an ni ve lo.
- 𝐋𝐞𝐢 𝐥𝐞𝐡 𝐯𝐚𝐧 𝐭𝐡𝐮 𝐫𝐮𝐤 𝐩𝐮𝐚𝐧𝐠 𝐜𝐡𝐡𝐮𝐚𝐤 𝐭𝐮𝐫𝐚 𝐭𝐡𝐥𝐚𝐧 𝐛𝐢𝐤
Isua’n, zirtír a hmangaih Johana hi, Bible-a lehkhabu panga (Chanchin Tha Johana, Johana Lehkhathawn I–III leh Johana Hnena Isua Krista Thu Puan Chhuah) ziaktu a ni. Pathian thutak, chatuan remruat, a thu lai mu, thil lo la awm tùr puang chhuak tùra Pathianin a “thlan bîk” a ni (Thup. 1:1).
Johana kut chhuak kan thlìr chian chuan hei hi kan hmu: A bul tanna (Joh. 1:1)-ah, “A tirin…” tih a ni a; a tàwpna chu Bible tàwpnaa hman a ni bawk. Chu chu: “Amen. Lo kal ta che, Lalpa Isu. Lalpa Isua khawngaihna chu mi thianghlim hnênah awm rawh se. Amen.” Heta tanga thil lang chiang chu, Johana hi thlarauin “a tìr leh a tàwp” a hmuh chiantír hle a. Zirtír dang zawng zawngte thih fai vek hnuah, Patmos thlairkár hmun fianrial takah, Pathianin a thu rûk puang chhuak tùrin a thlang ta nalh a ni, tih hi.
Duhsakna a dawng pawh a tih theih ang. A thian—zirtír dang zawng zawngte chu thih dàn pangngai lo, rapthlâk tak taka an thih vek laiin, ani Johana thung chu Ephesi khuaah, kum 90 mi vêl niin, thih dàn pangngaiin a thi bîk tlat a; zirtírte zínga thih dàn pangngaia thi awm chhun a ni.
Hei hi hre reng ila: Pathian hian a hna thawk tùr hian, a hun leh a hmun leh a mi hman tùrte hi, a fel thei ang berin a thlang dik thlap thlap zêl, tih hi. Johana pawh kha, a rinawmna leh a huaisen filawr bîk avàngin, hêng thil ropui takte hi chantír leh hriattír a ni bîk a ni.