Meipui kal tlang Kohhran thlirna

  • F. Vanlalrochana

Mizo Academy Of Letters-in 1989 atanga a hlan tan Book of The year um hnih dawng tawh; a dawngtu hnuhnung ber ni mek Lalrammawia Ngente hian Thawnthu phuahtu anga hriat a hlawh ber a, Novel 10 a tihchhuah tawh bakah, Thawnthu Tawi pawh bu hnih a tichhuak tawh. Lehkhabu lehlin lamah a inhmang a, drama lam a ziak bawk. Chutiang chu ni mah se, a sulhnu tha ber ber te hi Non-Fiction kan tih thin huanga khung tur a awm nual a ni.

A lehkhabu hnuhnung ber Meipui Kal Tlang Kohhran (Zoram Kohhran Zawh Lamtluang) tih te hi tha tak a ni. Synod Literature and Publication Board tihchhuah, phek 566-a chhah, hard bound thlap a ni nain, Rs. 380 man chauh a ni. Hetiang khawpa lehkhabu man tlawm hi chu a that dan ngaihtuah chuan, hmuh tur a tam lo hle ang. A chhung thu chu lo dah tha ta ila, lehkhabu tha nihphung tur ang chu a nei vek a ni. A kawm a tha a, editing an uluk a, thu lakna hnar pawh phek 10 zeta chhah a dah a, a ziaktupain a tira a tih ni lem loin, Board lam hian Index an lo dahthlap bawk. SLPB lehkhabu hi a kawm khawnga an tihchhuah hi a tam lo hle. Synod-in a hranpaa buatsaih tura a ruatten an buatsaih tih loh, mi malin an thahnemngaihnaa an lehkhabu thehluh an tihchhuah zingah chuan, a kawm khawm an siam tlemte zinga mi chu a ni ngei ang. A tichhuaktute hian an dah sang hle tihna a ni awm e.

A bu hi hetiang hian han sawi chho ta ila:-
Mizorama Chanchin Tha lo thlen dan leh Kohhran a lo pian chhuah dan hi a ngaihnawm a, awlsam taka chanchin tha leh kohhran kha lo iak a ni lo. Thlarau lam indona leh tuarna nasa tak kara din chhuah a ni. Meipui Kal Tlang Kohhran tih hian chu zin kawng chu ngaihnawm takin a rawn chhui a. He lehkhabu hi mi tam tak tan rinna tichaktu leh kan hotu hmasate hnung an zui theih nana puitu tha a tling ang.
He lehkhabu hi thupui lian pakua-ah then a ni. Chung te chu peng hrang hrangah then leh a ni. Mizote zinga Chanchin Tha intan dan atanga bul tanin, tun dinhmun thlenga kohhran than chhoh dan chipchiar taka tar lan a ni.

I. Mizote Zîngah Chanchin Tha
Lehkhabu bul tanaah hian Mizote zinga Chanchin Tha lo thlen hmasak dan tar lan a ni a. Dârphawka chanchin leh Zâwlnei Sêlkhûma te chanchin kan han hmu a. Hrilh lawkna danglam tak mai kha hmun kilkhawra miten an lo sawi ve tlat mai. Chanchin tha lo thlen chhoh dan leh an hrilh lawkna te chu sawizawm rem tak a nih avangin a ngaihnawm danglam hle. Chanchin tha la hre ngai lo hnamte zingah chanchin tha lo thlen tur lo hmu lawk an awm nawlh mai hi a mak khawp mai. Khawvel hnam dangah hian hetiang sawi tur hi an awm ve meuh awm lo e.

II. Kohhran Dârthlalang – Zosâpte Report (1894-1923)
He bung hi lehkhabu chhunga hmun pawimawh tak luahtu a ni. A ziaktu hian Welsh Mission Report Mizo tawngin a rawn dah chhuak a. Kum 1894-a Zosapte report hmasa ber atanga kum 1922-1923 inkar report thlengin kum tin report a telh. Zosapte rawngbawlna chanchin, Mizoram an rawn thlen dan, an hmalakna hrang hrang, school an din dan leh kohhran din chhoh dan chu he report hian chiang takin tar lan a ni a. Hmar lam kohhran bik report a ni nain, Mizoram dinhmun erawh a hril pha hrim hrim awm e. A ngaihnawm piahlamah a tangkai. A saptawng report bu nei lo leh chhiar pha lo tan thu lakna tur tha a tling.

III. Tihduhdahna leh Harsatna Kâra Kohhran Bul Tantute
Mizoramah hian Kristianna hi awlsam taka lo iaka iak lian thur thur a ni lo tih chiangtaka tar langtu ber chu he bung hi a ni. Ringtu hmasa hming pe hmasa te, Kraws Sipaite (Baptisma Chang Hmasate), Hmar lama Tirhkohte leh Zirtîrtu hmasate, Tihduhdah Tuar Pastor-te leh Pasalhate tam takten hmuhsitna leh tihduhdahna tuar chunga an rinna an vawn tlat dan tar lan a ni. Chhim lama tihduhdna leh Khandaih khua leh a chehvela tihduhdahna kara Mizo Martar hmasa ber Chalbuanga huaisenna te kan hmu.

IV. Thlarau Thianghlim Meipui – Harhna
Mizoram hmasawn chakna leh kohhran pun thutna chhan bul ber chu harhna vang a ni. He lehkhabuah hian harhna hrang hrang lo thlen dan ngaihnawm takin a chhui:

Harhna hmasa Ber (1906), um hnihna (1913) leh um thumna (1919): Nisapuia a thlen dan leh Aizawl, Baktawng, Ngentiang, Lungrang leh hmun hrang hranga harhna thawm. 1919 Harhna avangin Mizo Lal zinga Kristian tiduhdahtu hmasa Vanphunga ngei pawh Kristian a lo nih tak thu he lehkhabuah hian kan hmu.

Kelkang Harhna: Mizo history-a harhna ropui ber pawl Kelkang harhna lo thlen dan, zai boruak, inkhawm dan, awngai leh ran talha Pathian chawimawi dan te tar lan a ni.

Mara Ram Harhna: Siaha 1934 leh a hnu lama Mara ram chhunga harhna vawi duai lo thlengte chu a huam tel bawk.

V. Pathian Ram Tizautute
Mi Thianghlim Thangbawnga, Arro Khuanga, Lalkherha, Robuanga leh Evan. Zadawla te rawngbawlna ropui tak tar lan a ni. Heng mi huaisen leh Pathian tana inhmangte avang hian ram pum huapin Chanchin tha a darh zau a ni.

VI. Kohhran Hma Sâwn Chhan
Mizorama kohhran hmachhawn chhan hrang hrang chungchang chu mi thiam leh hruaitu hrang hrang- Pi Zirtîri (E.M. Chapman), Rev. Saiaithanga, H. Rammawia, V. Hawla, Lalhmuaka, Rev. Dr. Lalngurauva, Rev. Dr. C.L. Hminga leh Rev.Dr. Lalchhuanliana te ngaih dan leh thlirna pho chhuakin, Missionary-te rilru put dan, ringtu hmasate thahnemngaihna, harhna leh British sawrkar hnathawhte kan hmu.

VII. Zoram Chhim Lama Kohhran Din Chhoh Dan
Darphawka Hrilhlawkna: Kum 1903 hma lam chuan Mizoram pum hi Welsh Mission rawngbawlna hmun a ni a. Kum 1899 tawp lamah Zosaphluia’n Lunglei leh Pukpui khuate a tlawh a. Chutah chuan Pukpui khuaa Mizo zawlnei Darphawka lo hrilh lawk tawh, “Tuipui ral atangin mi ngo an lo kal dawn a, an thu lo ngai thla ang che u,” tih chu mite chuan hre chhuakin, Dârphawka thlaha mi Khawtinthanga te chhungkua chu Kristian-ah an inpe nghal a. A fapa Thankunga phei chu a hnuah Pastor a lo ni ta hial a ni.

Tihduhdahna leh Lung-in Tang Hmasa Ber: Pukpui lalin Kristiante chu huain an sialte a kahsak a, Chawlhni an serh avangin sawrkarah a hek a. Thankunga chu Pathian thu awih vanga Mizo zinga lung-in tang hmasa ber a ni a, kum 1900-ah Zosaphluian sawrkar hotute ngenin a chhuah tir leh ta a ni.

Krismas Hmasa Ber leh Khasi Kristian Tangkaina: Kum 1901-a Zosaptharan chhim bial khaw 80 vel lai thla thum chhung a va fan tum khan, Pûkpui khuaah Kristian te nen inkawm khawmin Mizorama Mizo Kristianten Krismas an hmanna hmasa ber an hmang. Heng hun laia Chanchin Tha darhna kawnga U Sahon Roy-a (Sawnrai Babu), Khasi Kristian leh sawrkar kawng contractor lo ni bawk thahnemngaihna leh a hnathawh hi a hlu hle.

Sethlun – Presbyterian Kristian Khaw Hmasa Ber: Tihduhdahna avanga khua atanga hnawh chhuah Kristiante chuan kum 1901-ah Sethlun khua (Pathian thu awih khua) an din a, hei hi Mizorama Presbyterian Kristian khaw awm hmasa ber a ni.

Baptist Mission Lo Luh Tuma Chhim Lam Dinhmun: Zoram chhim lama ringtu hming pe hmasa berte chu Dokhama (Lungrang) leh Thankunga (Sethlunkawn) te an ni a (1899). Baptisma chang hmasa ber Laltlawmi (Lungmawi) a ni bawk (1902). Kum 1903-a Baptist Missionary Pu Buanga leh Sap Upa te chhim lama an lo luh meuh chuan, Welsh Missionary-te thawh rah Kristian mi 125 lai an lo awm tawh a ni tih he bu lehkhabu hian chiang takin a tar lang.

VIII. Pathian Biak In Pun Zêl Dân
Mizorama Kohhran than dan tar langtu pawimawh tak mai chu Pathian biak in leh a chhung bungruate than chhoh dan hi a ni. Chung chu hemi bungah hian kan hmu.

A tirah chuan inkhawmna tur biak in hranpa a awm mai lo a, Zawlbukah, mi mal inah, mau rap inah-ah, sikulah te an inkhawm thin. October ni 6, 1896 khan, Biak in a ding a. Pu Buanga chuan, “Lushai rama biak in hmasa ber. Ni hnih dawn lai kan sa a. Pound 1-10-0 kan seng bawk. Ba nei loin kan hawng thei” tiin a ziak. Kum 1907-ah Zokhawsâng-ah leh Kâwnpuiah biak in hranpa din a ni a, kum 1910-ah Durtlâng-ah biak in mawihnai zawk sak a ni.

Biak In Chhung Bungrua:
Sana Lian: Aizawl Kohhran (Mission veng-Tun hma chuan Aizawl Kohhran tih a ni) chuan kum 1916-ah sana lian nei turin thawhlawm an thawh a, hmun hrang hrangah pawh sana lian an hmang chho ta zel.

Biak In Dar: Darkhuang, bawngtuthlawh fang leh motor ke wheel rim te biak in dar atan an hmang thin a, a hnuah dar tak tak an hmang.

Thutthleng leh Pulpit: A tir chuan chhuatah an thu mai a, a hnuah mau leh thingphel hmangin thuthleng nghen chhan nei lo leh kum 1916 Krismas thawhlawm atangin (Mission veng kohhran chuan) nghen chhan nei thuthleng an hmang tan.

Khawnvar: Laltlin leh petromax (pump khawnvar) te hman chhoh a ni.

Khuang: Zu hmun sa hmun a hman a nih avangin biak inah luh harsa hle mah se, Harhna hun lai atangin khuang chu Pathian fak nana hman a ni chhoh ta a, tunah chuan zai nan pawh tel lo theih loh hmanrua a lo ni ta.

IX. Kristian/Kohhran pun dan dinhmun: Hemi bungah hian Mizorama Kristiante pun dan kan hmu. Mi Pathum thil chhinchiah a la chhuak a, 1899 atanga 1992 inkara Mizorama Kristiante pun dan a hmuh theih. 1899-1904 inkara Pathian thu awih tura Kohhrana hming pete list a rawn la chhuak bawk. Hengte hi hre tur chuan, a lo berah lehkhabu pathum keu a ngai a, chutiang ngai lo chuan hemi bungah hian kan hmu thei ta a, a lo awlsam ta sawt a ni.

  • Rilru Nghet Lo nge Tuarna Kar a Rinna Nghet?
    Lehkhabu buatsaihtu hian a thuhmaa a tar lan angin, mi thenkhat chuan ringtu hmasate kha rilru nghet lo leh rei lo te chhunga Kristian ram ni ta mai, thil thar lawm dual dual angin an sawi thin.

Mahse, a ziaktu hian chanchin bu leh lehkhabu hrang hrang a chhiar let chuan, chu chu a dik lo hle tih a hmu chhuak a. Mizote kha awlsam taka Kristian mai an ni lo. Ringtu hmasate leh Zosapte chuan dodalna, hmuhsitna, leh tihduhdahna rapthlak tak tuar chunga thih pawh dawn loa Chanchin Tha an vawn tlat vang zawk a ni. Vana atanga malsawmna hlu – Thlarau Thianghlim harhna vawi duai lo kan chan avanga tun dinhmun thleng hi kan ni zawk tih chiang takin a tar lang.

  • Meipui Kal Tlang Kohhran hi lehkha chhiar mi leh kohhran chanchin chai mite tan chuan thu lakna tlak a ni. Chutih rual chuan, Welsh Mission Rawngbawlna hnuaia Kohhran din chhoh dan leh Ringtu hmasa ten khawvel an hmachhawn dan a chhui ber a. Chhim lama BMS Rawngbawlna avanga Kristianna leh Kohhran din chhoh dan chuan bung khat a awh a, Chhim lama Tihduhdahna chu bung 3 na, Thu hlawm 11-ah chaiin, Bung 4 naah Mara rama harhna a ziak bawk a. A bakah chuan, hmar lam kohhranah a insawrbing. A bu chhah lutuk tur venna a ni pakhat awm e. Hemi lehkhabu kan chhiar lai pawhin chu chu hre tel ila. Chutih rual chuan, a lehkhabuin a tum ber chu a sawi chhuak chiang viau tho.

He lehkhabu hi Kohhran library a awm ngei tur, Mizo chanchin chhui mi leh kohhran chanchin lam buaipuitute leh rawngbawltute phei chuan kawm ngeih ngei tur lehkhabu a ni.

Leave a Reply

error: Content is protected !!