- Davis Hriatpuia
Ni 20 July, 2026 khan Delhi-a protest zirlai rualte chu, ‘Sansad Chalo’ tiin Parliament lam panin an tleh phei a, police te chuan an pute thu awihin mipuite lakah lathi charge neiin tear gas te hmang a, an huan sam phei ta hmiah hmiah a nih kha! Kha thil khan India democracy a sawi nghing nia hriain India ram pum zirlaite lung a dam thei ta mawlh lo. Mizorama zirlaite thinlung pawh a kik ta dawt dawt mai a nih kha. Mahni phone atanga au chhuah mai chu a tawk theiin an hre ta lo a, awrawl chhuah turin Zoram Jantar Mantar ni ve deuh Vanapa Hall kawtah chuan mipui 5000 rual vel chu an phung khawm ta a nih kha!
Kha protest-a Zoram zirlaite thil phut leh an au hla chu:
- Pu Sonam Wangchuk hi phuarbehna tel loin a movement hi chhunzawmtir ni rawh se
- Education Minister Dharmendra Pradhan hi ban ni rawh se
- NEET 2026 leak avanga mahni nunna la ta te chhungte 1 Cr. compensation pek ni rawh se
- Delhi-a kan zirlaipuite zirna siam that kawnga an protest leh Sonam Wangchuk-a hunger strike hi Zoram zirlaiten kan thlawp a ni
- Zirlaite tan sawrkar zirna in tha zawk siam ni rawh se
- Kan zirna system hian mihring tluantling, dik leh zalen ni turin min chher rawh se
- Zirna in hi sum siamna hmun tur a ni lo
- Coaching Centre man to mamawh lo turin kan zirna in te hi tha rawh se
- Exam paper leak leh a leak theihna venna kawnga sawrkar hlawhchhamna hian Zoram zirlaite hi na takin min nghawng a ni
- India ram danpui Article 19-in Rights min pek hi sawrkar hian mipuite min zahsak rawh se.
Heng hi a zavai hian article pakhat daih khawpa chip tham vek a ni a, mahse tun tumah chuan kan sawi hman vek loah lo ngai ta ila a tha mai awm e.
- Education Reform
Delhi-a zirlaite pun khawm chhan a bulthum chu education reform a ni. Education Reform han tih hian a zau a, a enga mah hmaa a bitum nghal chu system a ni phawt mai. System han tih hi chuan a thûk a, a nghet a, khandaih hriam tawn ang maia hriam, thling leh ruh chuktuah pawh phel hrang thei hial a ni. He system kan tih hian a hrin chhuah hi a turu hle bawk. Class room environment atanga zirtirtute zirtir dan, syllabus leh exam kalphung, zirna in thlengin a huap vek a. Vawiina ngaih dan dik nia kan pawm tam tak pawh hi a nghawng chhuah a ni a tih theih deuh vek ang. Hemi hre thiam turin French pa fing Louis Althusser-a Ideological State Apparatuses chungchang hi han sawi fiah a ngai leh awm e: Sawrkar emaw thuneitute emaw hian mipui thunun nan leh an dinhmun tha humhalh nan hriamhrei chi hnih an hmang thin. Pakhat chu tharum leh dan hmanga thununna (Repressive State Apparatus police, sipai, court) a ni a, a pahnihna chu tharum tel lo a, rilru leh ngaih dan thununna (Ideological State Apparatus) a ni. Pu Althusser-a thlirna tlangah chuan zirna in leh a kalphung hi sumdawng hausa leh thuneituten ro an rel chhunzawm zel theih nana an hmanrua (apparatus) pawimawh ber a ni. Zirna in hian a langa mawiah chuan thil pakhat chiah min zirtir. Chu chu eizawnna atana kan mamawh tur thiam thil leh hriatna. Zirlaite chuan chhiar dan te, ziah dan te, belh leh paih te, leh fin thu ril te an zir. Hengte hi hna kan thawh theih nan leh khawtlanga kan tangkai theih nana pawimawh tak a ni. Mahse, hei hi zirna in tum ber a ni hauh lo. Heng thiamna min zirtir rual hian, a rûka zirna in tum lian zawk leh min zirtir chu nunphung leh khawsak dan a ni a. Hei hi thil dang a ni lo, thuneituten ruahmanna an lo siam sa tha taka zawm tur leh, chu kalphung chu dik bera ngaihna rilru put hi a ni.
Zirna in chuan vawiina meng rei chunga mi rawk thin khawtlang mita mi zahawm leh mi tha anga langte thil siam leh eizawnna hnuaia hnathawktu tur (labour power) a chher chhuak thin. Heng hnathawktute hi an hnathawh tur ang zelin sikulah then hran an ni thin. Zirna in chuan mi tin chu an nih tur ang theuha awm turin a chher a, khawtlanga dinhmun inthliarna chu thil nih dan phung pangngai angin a pawmtir thin.
Zirna in hi a hlauhawmna leh a thawh hlawk em em chhan chu, a langah chuan zirna in tha, leh zirlaiten politik leh tui nu bet butin a chiah piah lohnaa an hma hun atana thiamna an zawnna hmun ang chauha a lan vang a ni. Mahse, zirna in hian zirlaite chu khawtlang mita mi zahawm leh mi tha anga langte ngaihdanah (ruling ideology) a chiah pil mek zawk a ni. Zirtirtute, zirlaibu te, leh sikul kalphung hrim hrim hian ruahman sa ang thlapin an thawk a, vawiina kan kalphung leh tihdan hi a dik ber a, hel loa kan zawm tur a ni tih min zirtir chhuak thin. Chuvangin, mipui nawlpui zirna in atanga zir chhuakte chu sawrkar leh thuneitute laka hel loa, thuawih taka an hnathawh tur theuha bung char char turin an inpeih at thin. Zirna in hi ‘Ideological State Apparatus’ pawimawh tak a nih chhan chu, tharum hmang loa mipuite rilru thununna hmanraw tha ber a nih vang a ni.
Heng pu Althusser-a thu leh hla thiam ang anga ka’n sawi fiahna atang hian kan zirna in leh a kalphung hi han ngaihtuah zawm teh ang u le. Thil ho tê anga kan ngaih thlengin han chik chet chet ila, zirna siam that kan tih hian sawi tur leh bitum tur a tam hle a ni. Kha Vanapa hall protest-ah pawh khan thupui a fum lo mang e, ti pawl rual u zawkteah an lo awm a, an hriat kim loh vang zawk a ni. Kha open mic-a thusawi tura ruat bik pawh awma lo ding chhuakte khan system-in a nghawng chhuah hriain, khang zawng zawng kha an rawn bitum zawk. A tam zawk khan education reform tana tangkai tak an sawi a ni, han chik let mah teh u.
- MZP leh MSU duh lohna tui ang a lian
Mizorama zirlai pawl lian pahnih Mizo Zirlai Pawl leh Mizo Students’ Union te hi tun hma atangin dem an hlawh a, eng issue pawh ni se zirlaite hian an zawm tha meuh tawh lo. Social Media-a an thu chhuah reng renga comment section han ente hian a chiang thawkhat hle a ni. Tuna MZP vela fatu leader ber ber chu thau mawm sawk tur remchang zawnga mawngvawm ba ang char chara phusa ho an ni tlangpui, a ni ve lote chu mi tlem zawk, an thu leh hla tlang ngai em em lote an niin a lang.
Engtin nge sum an lakluh a, NGO ve mai si kha office te neiin an pisa kai ve tluk tluk theih zawk hi chhui chian an châkawm angreng hle. Zirlai pawl ve meuh site hian engatinge zirlaiten zui an tum si loh? An thuchhuah reng rengah selna an hmuh tam zawk? Zirlaite harsatna eng vangin nge an ngaihsak loh a, zirna siam that kawngah an tha a zat tak loh? Heng zawng zawng hi chhânna chiang fak awm lo mah se eng emaw chu a inphum a ni tih hi mipuiten an hai ta lo a ni mai thei. Sawrkar-a contract awm an hnim hnaih dan te, ILP check chhuan lama hnam dangte bula zak leh tim miah loha pawisa khawn a, inchhek arbawm nana an hman dan te leh tu tu emaw party nena inmawngzawm a, “Le..che ru le” tih thu nghah chhuah hnua phusak an tum chauh te leh a dika dawk pawh thlu loa sum hai lut thinte bula kutdawh a, sponsorship zawnga phili buai an nihna te hi kan hmu hmaih ta lo tlang a ni ber mai zawng a nih hi!
ILP check te hi MZP hian a ta neih tak tlat dante hi sawrkar chak tawk loh vang a nih rualin hei hi civil society kan tihte kalphung a ni leh nge nge thin hi a lo nia. Civil society te hi zalen tak anga lang siin, a nihna takah chuan sorkar thununna hnuaia awm an ni. Neo-liberal sawrkar chuan mipui chhawmdawlna (welfare) hna chu sorkar aiawhin NGO te a thawhtir a. Hetiang a nih takah chuan NGO te chu sawrkar kalphung dik lo (structural injustice) dodaltu tur ni thin kha, sorkar hna thawktu, sorkar ban phak loh thlentu an lo ni ta a. Sorkar atanga sum an hmuh thin avangin dodalna dik tak an nei ngam tawh lo.
Italian pa fing Antonio Gramsci-a Integral State leh Hegemony atanga thlirin, NGO leh civil society-te an tum rama an thlen theih loh chhan leh an kal dik loh chhan ber chu ram leh khawtlang thununtu mi zahawm leh challang (elite) thuneihna humhalhtu leh mipuite laka lungrualna phuahchawp (spontaneous consent) siamtu hmanraw pawimawh bera an tang tlat hi a ni. Gramsci-a’n Transformismo a tih hi a thleng ve reng a. A bilha tho tha em em mai pawh kha a kal a kal a, a tawpah chuan dawhkanah inthut chilhin, an inthlem lungawi fo a, tuna CJP pawh hi kan lo en chik tur chu a ni. Zirlaite leh mipui khati zatin an tuar a, chung mite awka ngai chang loa Modi-a naute lo inrem siampui mai an ni em, tih hi kan en zui tur a ni a, heti ang hi a thleng fo a nia.
Tin, Gramsci-a Passive Revolution a tih, system dik lo thiah aia damdawi te nau hmanga mipui thinrimna tihrehna hi India rama environmental NGO tam takte kal sualna a ni bawk. Odisha-a Vedanta ang corporate lian leh Northeast India-a leilung hausakna suaktute dodala mipui chanvo humhalhtu NGO tam tak chu Corporate Social Responsibility (CSR) fund leh sorkar project hmangin ngawihtir an ni a, dikna chanvo sualna (radical resistance) kha dawhkana project report theh luh leh office inrelbawlna (bureaucratization)-ah chantirin, NGO leh civil society-te chuan Gramsci-a’n rorelna dik lo thiah nana War of Position (counter-hegemony) neih a ngai a tih chu kalsanin, a taka pawl hna leh kalphung an kalpuina (institutionalization) chuan ram leh khawtlang thununtu mi zahawm leh challang (elite) te himna tur kulh bing sangah leh mipui lungawi lohna tidaitu (buffer zone)-ah an chang mai thin.
A bikin MZP hi Zofate tana mi tangkai tak ni thin an ni a, Peace Accord hma lam leh a hnu lam deuh te pawh khan pawl tangkai an ni thin, sulhnu pawh an ngah. Zofate zinga mi hraw tak takte ring rawlhna a ni thin. Chûng hre phate chuan kha Protest-a MZP sawiselna an hmu kha an helh ta hle niin a lang. Mahse, pawl hi kum tam a kal chuan a kal dik lo thei a, a hmaa a thil lo tih tawhte kha vawiina mite hian a hmel an tibai zo ta tih hi kan hai chuang lo. Chutih rualin vawiinah chuan a kal dik lo mai ni loin, Zirlai Pawl nih phung theihnghilh thak khawpin a kal tawh a ni tih hi harsa tak chunga kan pawm a tul ta hi a pawi ngawt mai.
Kha protest chhanah khan MZP hrim hrim beih kha a âwm lo ti pawl an awm. Nimahsela, tuna kan sawi tak hi zirlaiten an hre ta hlawm a ni chek ang chu, an lungawi lohna inhrikthlak nan a lo remchang teh kher bawk nen, rawn khei an awm ta nual niin a lang. Tin, system-in a hrin chhuah hi a tam a, a ril kan tih tawh kha. He system tha loin a nghawng pakhat chu heng pawlte hi an ni. Heng hi huata lak chi a ni lo, sawi mam tum luih chi pawh a ni lo. “Ee…a ni dawn tak a nih hi” tiin insiam that nan leh inhmuh chhuah nan hmang ta hlauh zawk se a tha a ni mai. Chuti lo chu zirlaiten an rauhsan tial tial a rinawm. Zirlai kal tur an mamawh ni khuain College SU te puihnain, ‘A kal lo chu pawisa chawi a ngai’ tih hmanga nawr lui reng ngai loin, kha ni 22, July-a Vanapa Hall-a protest ang khan zirlaite duhthu ngeia khati zat kal khawmtir thei nih an duh chuan zui tlaka an awm a ngai.
- ST Chungchang leh Protest-a thusawite kha
Kha protest-a kal leh YouTube lama lo en tluante chuan tlema a fatu deuhte khan au rualna leh thusawina hun nei mah se, mipui lo kal khawmte a duh apiang tan thusawina hun hman a ni a. Inti pachuau taka dawhsan vela kawr mawi hnai tak nena thu sawi loin, mipuite ngaih dan eng nge tih pawh hriat hleih theih loha up behna awm hauh loin zirlaiten thu an sawi. Hindi te, Sap tawng leh Zo tawngin an rawn sawi a, an sawi tha hlawm a, thusawi thiam tak takte an ni. Hindi te hi Zoram zirlaite hian an lo va thiam ta ve, tihte ka ngaihtuah. Sawi ang khan protest chhanah an chiang a, Delhi lama protest chhan bulthum education reform a awm theihna tur hrang hrangte India huap leh Mizoram huap ang pawhin an sawi a, an hawl kim angreng hle. A sa seh tur dik tak thu rawn sawi tam zawkte khan an seh a ni.
Mahse, ST quota selna anga ngaih theih mi pakhatin a rawn chhep ta zeuh a. Chu ringawt chu chip a hlawh ta hi a mak hle. Khati zat thusawi tha tak a awm laiin mi pakhat thusawi sual hmanga kha protest a that leh that loh teh pawl lah bo lo. ST quota sawi hnawnna a awm hnu lawk khan mi pakhatin a rawn sawi fiah a, tihdikna a rawn nei thlap. Kha thusawi erawh kha chu tihdarh tum ve tawh hel lo i!
- Kha Protest kha a Tha, Mahse…
Kha Protest-ah khan a phusa ber ka ni rualin kha protest chhung zawnga ka rilru luah tlattu chu mipui 5000 rualte khan Brazillian pa fing Paulo Freire-a Consciousness kha an nei tak tak em? Tun dinhmuna an din chhan, an retheih chhan, eng nge an chanvo dik tak, chu an chanvo dik chu an hmuh loh chhan te chu an hre chiang tak tak em? An lung a awi lo tak tak em? He zawhna pawimawh tak hi ka rilruah a inthum nawn tluk tluk. Napoleon-a sawi an tih pakhat chu indona hi chu ram roreltuten, “Anni hi kan hmelma te an ni,” an tih hmanga lo chhuak a ni a. Mahse revolution erawh chu kan hmelmate keimahniin kan hriat chhuah a, siam that emaw thlak danglam emaw duhna avanga kan duh thu ngeia kan chet chhuahna hi a ni. He harh chhuahna hi kan neih hunah kan khawvel, kan ram leh khawtlang a dam ang a, mipui nawlpuiten ro kan rel tawh ang — vawiin leh naktuk atan.