- Laiu Fachhai
Mizorama lui lian ber, Chhimtuipui Lui hi Myanmar Chin State-a Senthang, Zotung, Lautu leh Zophei (Zyphe) ramah te leh Chin State leh Mizoram State-ah awm ve ve Mara ramah chuan “Beinô” tih a ni a. Awmna hmun a zirin lam dan (accent) hrang hrang a awm. “Beinô” tih chu Lai tawngin “Bawinu” tihna a ni a, Mizo tawngah chuan “Lalnu” tihna a ni. “Lalnu Lui” tih chu English-ah lehlinin, he article ziaktu hian Chhimtuipui Lui chu “River Queen” tiin Sap hmingah ka vuah a ni. Chuvangin, he article-ah chuan Chhimtuipui, River Queen leh Kaladan tih te hi in angkhatin kan hmang ve ve dawn a; River Queen tih hi kan hmang tam zawk dawn ni. River Queen chanchin hi mi tam takin an lo ziak tawh a. Hriat belh duh ten an lo tangkaipui taka tiin, he article ziaktu hian tuihnih ve ka tum a, hriat sual leh tih sual te a awm a nih chuan ngaihdam ka dil nghal e.
River Queen hi Myanmar ram, Chin State-a Hakha, Thantlang leh Falam township-te ramri bul vela awm Chhunchung (Chuncung) khaw bul atanga lo chhuak a ni a. A hnar ber chu Zinghmuh tlang chhipa awm Laikua Dil (a san zawng ft 8,415) atangin a lo chhuak a ni. Hmanlai mite chuan hetiang hian an sawi thin: Laikua Dil atang chuan lui pahnih, a pa Laikua lui leh a nu Laiva lui te an lo chhuak a. Laikua lui chu khawchhak lamah a luang a, Beinô/Bawinu lui (River Queen), lui lian takah a chang ta a. Laiva (Lai lui) erawh chu khawthlang lamah a luang thung a, Tio lui, lui lian tak ah a lo chang ve ta a ni.
River Queen hi Chin State (Myanmar), Mizoram State (India) leh Rakhine State (Myanmar) te kaltlangin a luang a, Rakhine State-a Sittwe khuaah Bengal Tuifinriat-ah a luang lut a ni. A hnar Laikua Dil coordinates chu 22°49’22.83″ N leh 93°31’25.73″ E a ni a, Bengal Tuipuia a luan chhuahna hmun coordinates chu 20°06’20.03″ N leh 92°54’20.93″ E a ni. River Queen hi a hnar Laikua Dil atanga a tawp Bengal Tuipui thleng hi a sei zawng 700 km vel a ni a, a basin zau zawng chu 40,000 km² vel a ni (https://en.wikipedia.org/wiki/Kaladan_River).
Lui sei tak a nih avangin hming hrang hrang a nei a. A hnarah chuan Laikua lui a ni a, Hakha ramah chuan Timit (Tui mit) tih a ni. Senthang, Zotung, Lautu, Zophei (Zyphe) leh Mara ramah te chuan, sawi tawh angin, Beinô (Queen) tih a ni. Ngiaphiapi leh Lôchei Taulai inkara Pâhkao Li atangin Indo-Myanmar border lui niin hmar lamah a luang a, Chin State Thantlang Township-a Thau khua vel atang chuan Lai tawngin Tipi (Tuipui) tih a ni. Mizoram chhim lamah a awm avangin Mizoramah chuan Chhimtuipui tia hriat a lo ni ta a ni. Myanmar-a Khumi mite chuan Khumi tawngin Janpang an ti a. Rakhine (Arakan) ram a luh hnuah chuan Pali tawngin Kacchapanadī tih a ni thung.
Myanmar-a a official hming chu Rakhine leh Kawl (Burmese) tawngin Kaladan tih a ni. Lehkhabu thenkhat ah chuan Kolodyne tih pawhin an ziak thin bawk. Rakhine tawng leh Kawl tawng chu a in zulzuia a, tawng an inhre tawn. “Kala” tih chu Rakhine leh Kawl tawngah chuan Mizo tawngin official ni lo taka “Vai” kan tih hnamte sawina a ni a, “dan” tih erawh chu in (house) intlar phei sawina a ni awm e. Hmanlaia Rakhine lalte khan Bangladesh atanga an bawih leh chhiahhlawh Kala-te chu an inte lui kamah an intlar phei tir thin a. Chumi atang chuan Kaladan hming hi lo chhuak anga ngaih a ni. Beinô/Bawinu (Lalnu) hming a lo chhuah dân chu a hnuaiah kan sawi zau dawn a ni.
River Queen hi lui tam takin a fin avangin a kal zel a, a lian telh telh a. Khumi ram, Paletwa Township a thlen chuan lui lian tak a ni tawh a, lawng lian te pawhin a kal theih tawh a ni. Fur laiah chuan Chhim lama Myanmar Mara khua Salyutlana (Salachhuah) thlengin khawl lawng (engine boat) te zawk pawh a kal theih. Tunah tak phei chuan Salachhuah hi Myanmar-a Mara, Khumi leh Rakhine mipuite leh Mizoram mipuite sumdâwn tawnna, motor kawng leh tui kawnga ramri sumdâwnna hmunpui a ni mek. Siaha District-a Lôpu leh Khaikhy khuate pawh motor kawng leh tui kawnga Indo-Myanmar ramri sumdâwnna hmunpui an ni ve. Salachhuah-ah River Queen nena infin Salyu (Sala) lui pawh fur laiah chuan Lôpu leh Khaikhy khuate leh Myanmar ram inkara châk lakluhna ber a ni.
Sawi tawh angin, River Queen hi a hnarah chuan Laikua lui hming puin chhim lamah a luang a. Hakha khaw bul a thlen chuan Nelpa, Cum (Chum) leh Nawi luiten an lo fin a; chuta tang chuan Timit hming puin chhim lamah a luang zel a. Timit lui chu kilometre eng emaw zat a kal hnuah khawthlang lam atangin Chal luiin a lo fin a. Chal lui nena an infin hnuah kilometre eng emaw zat a kal leh a, Senthang ramah a lut a, Senthang ram Lichhia Li atang chuan Beinô (Queen) hming a pu ta a ni.
Beinô (Lalnu) hming lo chhuahna thawnthu chu piputen heti hian an sawi thin. Timit lui-ah chuan li thuk tak, “Lichhia” an tih a awm a. Lichhia Li chu saphai rûl lian tak chenna lal in anga ngaih a ni a. A chhuahna kuang erawh chu Senthang ram khua pakhat lungpui lian tak hnuaiah awm anga ngaih a ni. Saphai chenna li thuk tak chu Lichhia tih a ni a, saphai chhuahna kuang awmna khua pawh Lichhia khua an ti bawk. Khaw mi te chuan saphai chu lui leh li Pathian lalnu angin an ngai a, chuvangin “Lalnu” tiin an be thin. Lichhia Li atanga thlang lam zawng zawng lui neitu Pathian nia an ngaih avangin, Lichhia Li atang chuan lui hming pawh Beinô (Lalnu) tih a lo ni ta a ni. Lalnu hming a put tanna hmun atang chuan khawthlang lamah tlang sang tak a awm a. Chu tlang chu ramsa zawng zawng lalpa sakei keipui lian tak chenna lal in nia ngaih a ni. Chuvangin Senthang hnam leh khaw mi te chuan Bawipa (Lalpa) Tlang (Mount Royal) tiin an ko a, an be thin bawk. Lalpa tlang Pathian Keipui chu mipa Pathian a ni a, Lalnu lui Pathian Saphai erawh hmeichhe pathian a ni thung.
Chhimtuipui Lui chu River Queen hming a put tanna hmun Lichhia atangin chhim lamah a luang zel a. Senthang ram Surkhua leh khaw dangte kal tlangin Zotung ramah a lut a. Zotung ram Aika khuaah khawchhak lam atangin Tuita luiin a lo fin a. Chuta tang chuan khawthlang lamah a luang tan ta a, Lautu ram Hnaring khua leh khaw dangte kal tlangin Mara ram Ngiaphia Sizô khuaah hmar lam atangin Thanghawr (Mara tawngin Thâhaoh) luiin a lo fin a.
Chhimtuipui Lui hian Mara-te thawnthuah pawh Beinô (Lalnu) hming a put chhunzawmna thawnthu a nei ve bawk a ni. Lui lian ve tak Thâhaoh leh Beinô luite chuan lal nih an inchuh ta a, intawhna tur hmun thleng hmasa sa zawk chuan lal a ni ang tiin inrem siamna an nei a. Thâhaoh lui Pathian chu ui pa a ni a, sawi tawh angin Beinô lui Pathian erawh chu saphai a ni. Ui pa chuan saphai chu duh tawka a tlan pelh theih a rin avangin kawng pemthuam ah te a tlankual a, a hmuh apiang bauhin tlang-ah te a lawn a, kawr ruam te a zawh a, phaizawlah te a tei kual bawk a. Saphai thung chuan lalnu kal danin zawi te te leh nemtein a kal a, ui pa-in kawng pemthuam a zawh kual chhungin Saphai chuan intawhna hmun rawt chu a thleng hmasa ta zawk a ni. Chuvangin Thâhaoh luiin a lo finna hmun atanga thlang lam Mara ramah pawh Beinô (Lalnu) hming a pu chhunzawm ta a ni.
Thâhaoh lui nen an infin hnuah pawh chuan River Queen chu khawthlang lamah a luang zel a. Ngiaphiapi ram Pâhkao Li atang chuan hmar lamah a luang tan a. Chuta tang chuan Myanmar (Chin State) leh India (Mizoram) ramri lui niin hmar lamah a luang zel a. Myanmar-a Tluangram leh Zyphe inkarah khawchhak lam atangin La-awh luiin a lo fin a. Hmar lama a luanna tawpna hmunah, Lai Autonomous District Council leh Hnahthial District leh Myanmar ram inrinnaah, Mizoram-a Sangau khua hmarchhak leh Chin State-a Bungtlang khua thlangah Laikua Dil atanga luang chhuak ve Tio luiin a lo fin leh bawk a ni. Chhim lam atanga luang chho River Queen, lui lian tak ni tawh leh hmar lam atanga luang chhuk Tio lui, lui lian tak-te infinna li chu Lai tawngin Lihel tih a ni a, tuifâwn leh suar chak tak awmna li a ni. Chuvangin hmanlaiah chuan Lihel Li chu an lo hlau hle thin. Chuta tang chuan River Queen chu hmar lamah luang zui tawh lovin khawthlang lamah a kawi leh a, Mizoram chhungah a lut ta a ni.
Ngiaphiapi rama Pâhkao li-a zawl awm Pâhkao Zawl chu, kum 1938-a mission ramri chungchângah Lakher Pioneer Mission leh American Baptist Chin Mission te an inhmuhkhawmna hmun kha a ni. Pâhkao Li ral lehlam leh lehlamah British Transit Bungalow an awm ve ve a. British hun lai khân River Queen-a Pâhkao Transit Bungalow te chu British Chin Hills, British Northern Arakan Hills leh British Lushai Hills sawrkar’ten inhmuhkhawmna an neih thinna hmun nia sawi a ni. Saisihchhuah pawh British Chin Hills leh British Lushai Hills sawrkar-te inhmuhkhawmna thinna hmun nia sawi a ni bawk. Saisihchhuah chu Chin State-a Bungtlang khua rama awm Saisih lui leh River Queen an infinna hmun a ni a, Tio leh River Queen infinna Lihel Li chhak lawk, Lawngtlai District Pangkhua atanga km 18 vela awm a ni.
River Queen chu Lihel Li atangin khawthlang lamah a luang zel a, Hnathial District Muallianpui khuaah hmar lam atanga luang Tuichawng luiin a lo fin a, chuta tang chuan chhim lamah a luang thla ta a. Lawngtlai thlen hma Darzokai-ah Mat luiin khawthlang lam atangin a lo fin a. Chhim lamah a luang zel a, Lawngtlai leh Siaha khaw inkarah luangin Siaha District Lômasu khua thlang atangin Myanmar ramah a lut leh ta a ni. Chhim lamah luang chhunzawm zelin, chhim lama Myanmar Marate awmna Salyutlana (Salachhuah) leh Marahla khuate, Khumi (Matu) ram Kaletwa leh Paletwa khuate leh Rakhine (Arakan) ram Kyauktaw leh khaw dangte kaltlangin Myanmar ram Rakhine State, Sittwe khua-a Bengal Tuifinriat-ah a zuk infin ta a ni.
Salyutlana (Salachhuah) ah Siaha District Palâ dila a hnar intan Salyu lui chuan khawchhak lam atangin a lo fin a, Tura chhak lawkah Bangladesh ramri hrul Lairama a hnar intan, Mara ram Mawtlâh leh khaw dangte kaltlanga luang Kula (Kale) lui chuan khawthlang lam atangin a lo fin a. Mara love story, Nârâ leh Vawri Epic-a Vawri pilna li, li thuk tak pawh, River Queen-a li pakhat a ni. Tura khua piah Daletme thlang lawkah a awm. Paletwa khuaah Palet lui chuan khawchhak lam atangin a lo fin a, Paletwa leh Kyauktaw inkar, Paletwa Township chhungah Siaha District Tisi rama a hnar intan Tisi lui (Mi lui tia koh bawk), lui lian tak nih tawh chuan khawchhak lam atangin Kaladan lui chu a lo fin a, Sittwe thlen hmain lui lian ve tak Kalabon lui chuan khawchhak lam atangin a lo fin bawk a ni. Sittwe khawpui bula Kaladan Lui zau zawng chu mile ruk (9.6 km) vel a ni.
River Queen hian hmanlaia Mara, Lai, Lusei, Khumi leh a chheh vela hnam hrang hrangte chu ral kut ata a lo humhalh thin. Tuipui rala ralte chuan, fur laiah chuan lui rala khaw awmte chu an run thei thin lo. River Queen-ah hian sangha chi hrang hrang an cheng a, a lui chheh velah pawh sa chi hrang hrang an cheng bawk a, chuvangin a chheh vela khaw awmte chuan sa leh sangha-ah an intodelh hle. A lui kuang tawn ah zawl a nei tha hle a, nul, leilet, lo leh huan te siamin mi tam tak ten eizawnna atan an hmang. Tunthleng hian River Queen hian a chheh vela khawsa te tân malsawmna tam tak a thlen a ni.
River Queen hi khawvela lui lian khuah loh (dam siam loh) panga awm zinga pakhat a ni a; mahse, chung chu a danglam tawh dawn. India leh Myanmar sawrkar-te tangdûna siam Kolodyne Multi-Modal Transit Transport Project (KMMTTP) chu a puitling tep tawh a, National Thermal Power Corporation (NTPC) chuan Kaochao-ah Kolodyne Hydro Power Project siam a tum mek bawk a ni. Khawvela bungrua leh passenger phurhna (mode of transport) man tlawm ber chu lawng a ni a. KMMTTP zawh a nih hunah chuan awlsam tein Mizoram atangin Sittwe tlawh theih a ni ang a, Kolkata kal tur pawhin Sittwe atangin Bengal tuifinriat kaltlangin a kal theih tawh dawn a, bungrua pawh tam tak a phur thei dawn a ni. India, Thailand, Myanmar, etc. ramte atanga eiin leh bungrua dangte Sittwe Container Port kaltlangin a rawn thleng thei zel tawh ang.
River Queen-ah lawng kalna (navigation) siam tur hi Mara rama Sap missionary, Rev RA Lorrain fapa Pu Peter Richard pawh khan hmathlir a lo nei daih tawh a ni. Kum 1963-ah khan Pawi Lakher Region Overland and Navigation Transportation Cooperative Ltd Serkawr tih company a din a, Assam sawrkarah a lo register diam tawh (Registration No.A.9/1963- 64). Kha tih lai khan Mizo District kha Assam State hnuaia a awm lai a ni. Tipi Ferry leh Darzokai inkar pawh khawl lawng a service hman a ni. Tlawng Lui (Bhaleswari River) navigation pawh a plan ah hian telh a ni. Chhimtuipui lui-a lawng chawlna tûr Darzokai leh Tlawng lui inkâr chu overland (motor) kawng siam hmanga zawm a tum. Nimahsela, Mizoram buaina avâng leh 1967-ah a hun loh taka a boral tâk avângin, a project pawh chu a zûzî ta a, a tawp ta a ni.
A tawpah chuan, River Queen hi transport, hydroelectricity, drinking water, fishing industry, bamboo leh timber industry, wildlife sanctuary, agriculture, horticulture leh sericulture lam hmasawnna tân chauh ni lovin, tourism leh water sport-ah te hmasawnna tam tak a thlen thei bawk ang. River Queen Expedition Club, River Queen Surfing Club leh water sport chi hrang hrang tuimite tân lui tangkai leh pawimawh tak a ni. Tourism hmun pawimawh tak tak ni thei turte a awm nual bawk. Castle of River Queen leh tourist attraction hmun dangte tlawhna kawng thate a awm hunah phei chuan, tourist tam takin an tlawh ang a, a chheh vela khuate tân sum tuakna hnar pakhat a la ni ang.
Kum 1938-a mission field ramri chungchanga Lakher Pioneer Mission leh American Chin Baptist Mission te Pâhkao-ah an inhmuhkhawm laiin, mission field atâna khua hauh tam tak a hloh avângin Lorrain mittui tlakna hmun hriat rengna Pâhkao Pilgrimage Center pawh Evangelical Church of Maraland (India) leh Mara Evangelical Church (Myanmar) te tang kawpin Pâhkao Lôchei (Myanmar) khua bulah din a ni a, tlawhtu pawh an pung zel a ni. He Pilgrimage Center hi Siaha District-a Chapi khua nen inhnaih taka awm a ni a, Chapi bul River Queen point atânga Pilgrimage Center inkar pawh lawng kal theihna tûra siam a nih hunah chuan, he hmun pawh hi River Queen tour-ah a tel ve thin ang.
He lui hi a luanna a piangah rannung chi tinrêng a pung ang a, sangha te a tam êm êm ang. Tuipui Thi tui chu a tithianghlim ang a, thil nung tinrêng an pung ang (Ezekiela 47.9).