- Rinfela Zadeng
Zawhna: Tuman a chhia leh tha thliar turin Pathian an mamawh lo. Mi tha emaw mi sual emaw ni turin Pathian kan mamawh kher lo. Chhia leh tha hriatna atanga dik leh dik lo thliar thiam tura Pathian mamawh nia i inhriat tlat chuan a chhan tur awm pahnih chiah a awm. Chhia leh tha hrilhtu tur che lehkhabu i mamawh niin i hre thei e. Chumi a nih chuan Kristian Bible emaw, Muslim Quran emaw behchhana dik leh dik lo thliar thin an awm loh beisei ila, an lo awm a nih chuan an tawrhhlelhawm hlein a rinawm. Bible leh Quran-ah te hian chang thenkhat tha tak tak an awm ve tih chu sawi loha lum a ni a, kan duh lai changte thlang chhuakin, ‘He lai chang hi ka chhia leh tha hriatna nen a inmil a, he lai hi chu a inmil lo, chuvangin he lai hi ka pehhel anga, hei hi ka thlang zawk ang’ i ti a ni thei e, mahse, chutianga a chhia leh tha duh duh lai thlang chhuak tur chuan Bible i mamawh kher lo. I thlan chhuahna chhan zawk kha thil dang a ni a, sakhaw mi kan ni emaw ni lo emaw eng emaw thil thuhmun kan neih theuh vang zawk a ni.
Kan vai hian chhia leh tha hriatna kan nei theuh a, a thenin an nei nasa deuha, a thenin an nei nep deuh thung. Kan chhia leh tha hriatna hi Bible kan chhiar leh chhiar loh lama innghat a ni lo. Mi thenkhat chu an ngilnei a, thenkhat chu mi khawngaih thei tak an ni a, thenkhat chuan mi dangte tawrhna an tawmpui a, thenkhatin an tawmpui lo a. Bible thu rin vang lam a ni lo. Chhia leh tha hriatna hmang tura sakhuana kan mamawhna chhan dang awm leh thei chu Pathian kan hlauh vang emaw, Pathian hremna kan hlauh vang emaw a ni thei ang, a nih loh pawhin Pathian tlawn nana thil tha tiha lawmman hmuh kan inbeisei vang a ni ang. A eng amah mah hi thil tha tihna chhan atan an ropui falua lo a ni.
Heti a nih chuan he zawhna ‘Dik leh dik lo chu engtin nge ka hriat ang?’ tih chhang tur hian min cho chhuak ta zak mai le! Hei hi a zavaiin chhang thei lo mah ila mi nawlpui hi chuan thil thenkhat hi chu an dikin thil thenkhat erawh an dik lo a ni tia pawm hi chu kan nei niin a lang a ni. Culture hrang hranga mihring nunphung an zir chianna te hi han en ta ila, thil thenkhat dik tih leh thenkhat dik lo tih chungchangah hian kan ngaih dan a inang thum vek a, tlema a neuh neuh thilah kan inang diak diak lo a ni mai. Thupek rangkachak, ‘An tih chea i duh tur angin ti ve rawh’ emaw ‘Miin i chunga an tiha i duh tur ang bawkin mi chungah pawh ti ve rawh’ emaw tih thuvawn (principle) hi ram tinah kan neiin kan hriatsa thil (common sense) lam rawng a pawl mah a ni. Hetianga ti tur hian Lehkhabu thianghlimin min hrilh hranpa kan ngai lo hulhual.
Evolution lam ring mi tan chuan hmasang ata kan lo chawrchhuah danin (evolutionary past) a hrin te pawh a tih theih ang. Hun rei tak kaltaah khan mi tlem te te a huhoin kan cheng thin a; mi dang chunga thil tha tih kha chu rulh let ngei a ni thin a, chutiang dinhmunah chuan thil tha tih chakna kha tisa chakna tluk zeta nasain a lo piang a, chu chuan Darwin-a thlirna atang kha chuan hlawkna (advantage) a keng tih a chiang hle. Tunlai hunah chuan khaw tereuh te teah mihring tlem te te chauh kan khawsa tawh lo a, thil tha tih duhna pawh a lian em em tawh lo a, inthlahpung tura tisa chakna pawh indanna (contaceptives) te kan lo hman uar tak hnu hi chuan chuti takin a nasat tawh lem loh bakah mipat hmeichhiatna kan hman dan te pawh a fa hrin belh lam hawi zawng an ni kher tawh lo a, hei hi Darwin-a atang bawka hrilh fiah dan a awm. Mahse, chu chu a pawimawh ber lo a. Kan sawi tum ber chu hmasang ata kan lo chawr chhuah dan khan tisa chakna leh thil tha tih chakna kha keimahniah a lo siam zawk a ni. Mi kawm nuam ni tur te, mi dang thawhpui tur te, mi dangte natna tuarpui tur tein.
Chhanna: Tuna kan zawhna khel mek hi ‘A dik leh dik lo thliar hrang turin Pathian kan mamawh em?’ tih a ni. ‘Pathian awm ring lotu (atheist) hian chutiang thliar hran theihna chu a nei em?’ Nei thei teh meuh mai. Khawvel hmun tina mihringten he dik leh dik lo chungchanga ngaih dan thuhmun kan intawm thup hi Bible-ina Pathian anpuia a siam kan ni tih a sawi nemnghehnaah a ngaih theih a ni. Kan sawi theih dan berah chuan Pathian tel lo hian keimahni mi mal nungchang te chu a tha thei teh meuh mai; mahse, he thatna lungphum innghahna hi Pathian tel loin kan nei thei ang em tih lai hi a ni chiang ta lo chu.
Science atangin mihring nun dan tur thu laimu (ethics) kan hmu thei lo tih chu A Devil’s Chaplain lehkhabu, Richard Dawkins ziakah kan hmu a. Eng hi nge ethical tih chungchanga ngaih dan siam turin science hi a kaida a ni lo hrim hrim a. Dawkins-a lehkhabu tho River Out of Eden-ah hian universe chungchang a chipna, a mawng lam atanga universe nihphung a hrutna heti hian a ziak a, chu universe chu:
“….leilung thil chet vel mawp mawpna leh inthlahpunna, a then an nata an then an vanneihna, chhan leh vang i hmu lo anga, dikna rorelna pawh a awm chuang hek lo. Kan hmuh theih universe hi a mawngphahah chuan ruahmanna awm lo, vang leh chhan awm lo, sualna awm lo, thatna awm lo, lainatna tel lo inhawisanna ringawt a nih chuan kan lo rin ang nihna ho (properties) hlir hi a nei tihna a ni ang. DNA chuan engmah a hre lo a, a vei hek lo. DNA chu amahin a ni ve tawp mai a ni. A rimawi tum remin kan lama a ni mai.”
He hrilh fiahnain a kawh nia lang chu sual leh tha hi a awm hran lo tih hi a ni a, a nih chuan khawi lama dik leh dik lo tehna (moral compass) hmanga heng thute hi sawi ve zawk nge a nih ang aw? Tlang atanga lungpui lo lumin tu emaw lu-ah tak delh ta sela, thi sela, kha lungpui kha sual a ni kan ti thei lo vang. A awm ve tawp avangin. Pol Pot-a’n mi fing maktaduai khat thah chimih phiar a relthluk lai emaw, 9/11 rikraptu (terrorist) emaw ten mi za tam tak thlawhna hmanga in sang pahnihte (World Trade Center Twin Towers) sutpuia an tihhlum lai khan, an DNA mila che mai an nih chuan engtin nge mi sual an ni kan tih theih ang? Hetiang taka rawnga chetna, khawvel min han hmuhtir hi a rapthlak kher mai! Chutiang chu dik leh dik lo thliar hranna (morality) pawh a ni hek lo.
Hei hi han sawi belhchhah leh lawk ila, tha leh sual hi a awm lo tak zet a nih chuan, thil sual leh thil tha a awm hranpa loha, a pawng a taka inngaihsak lohna bak engmah a awm lo a nih si chuan sakhuana that lohna leh Pathian awm rin lohna thatna te lo sawi chiam chiam pawh chu a va sawngsawhlawt awm lo ve? Hmun thenkhatah kan pianken nihna (genes) pawm loin kan mausam tur a ni tiin a han sawi leh ang lawi a, mahse, kan DNA mila chungte pawh che vel mai a nih chuan a buaithlakin, kan eng lai hi nge han hel leh chuang ang? tih min ngaihtuahtir a. Chuvangin heti hian rawtna siam ta ila, Pathian awm rin lohna (atheism) hian chhia leh tha hmanga dik leh dik lo thliarna (morality) chungchang hi a sawi fiah zo tawk lo mai ni loin a thiat fai vek zawk a ni. Ngaihtuahna leh lainatna nei lo kan universe te ang hian engtin nge keimahniah dik leh dik lo thliar duhna min nihtir theih ang? David Hume, philosopher chuan heti hian chiang takin a sawi a:
“Thil awm satliah ve tawp chuan i lakah engmah a ba lo. Thil sakhat leh tha chakna atangin dik leh dik lo thliarna emaw, mihring nun kaihruaina dan emaw i chaw chhuak thei lo. Thil a nihna ang ngau ngauva thlirna atangin a nih dan tur lam i hawi daih thei hek lo,” tiin.
Heta ngaihtuah tur lian tak lo awm ta chu, he a lehkhabuah hian Richard Dawkins hian tar lang lo mah se, hetiang ang zirtirna Pathian chungnung ber atanga chhuak, dik leh dik lo thliarna pawm lo hi chuan kawng dangin morality hi khuarel tui pawlh loh (raw nature) atangin emaw khuarel leh mihring khawsakna inpawlh atangin emaw an zawng chawk tho a, mahni nuam tih zawng anga hringnun hmanna (utilitarianism) ah a hruai lut nge nge thin.
He morality innghahna lungphum hi a nghin nasat avangin kan tunlai khawvelah pawh hian mihring nun inkaihhruaina kawngah buaina (ethical confusion) hi dan hriatna lam kawngah te, damdawi thiamna lam kawngah te, sumdawnna lam kawngah te a thleng nasa hle. Mi thenkhat thin chu a khei maithei naa, Dostoevsky-a khan, ‘Pathian hi a awm lo a nih chuan, engkim a leng vek tihna,’ tia a lo sawi khan a lo hmufiah hle a ni tih hi thil pawmawm tak a ni. Mite hian anmahniin thatna an nei thei lo a ti lo a, chu thatna lungphum (Pathian) chu kan laksawn chuan (engkim a leng vek ang) a ti mai a ni. Chuvangin, chhia leh tha hriatna hmanga dik leh dik lo thliar thiamna hi hmun dang atanga neih tum chu a tawpa chhiat rupna mai tur a ni si a.