- Zoliansanga Tlau
Mizo poetry tuipui ve ik tan chuan Lalzuahliana hre lo a awm theih loh ang a, a poetry pawh vawi khat tal chhiar loh theih loh a ni bawk ang. A poetry ho hi tawng tluang pangngai deuh veka phuah ni si, vawi khat chhiara hriat thiam mai harsa a ni hlawm a, vawi khat mai pawh ni lovin vawi hnih vawi thum, vawi li thleng chhiar pawha hriat fiah theih mang lo tur pawh a awm nual mai thei. Hei vang hian Dr. Laltluangliana Khiangte, PL Liandinga leh Joseph L. Ralte te paw’n Lalzuahliana poetry chu hriat thiam a har thu an sawi a. C. Lalawmpuia Vanchiau chuan, “A hla har kan tih zual hi Pathian thu leh kristian nun nena hmer pawlhin hriat fiah a sam ang reng” (Tualcher Criticism – 117) a ti ve thung. A hla pakhat han tar lang ila, hriat thiam a harsat leh harsat loh thuah thu tlukna kan siam mai theih ka ring:
“Hringnun chan phak loh hlau va,
Chhui rual loh puana tuam a,
Dawntuai thluak kan sawr laiin
Hringmi-ah chan tak i maw?” (Zirlai)
A poetry han chhiara han en vang vang hian rhyme, metre, syllable, chang khata tlar awm zat bithliah tih vel a ngai pawimawh ber lo va.”Zuahliana hlaa ‘truth’ kan hmuh ve erawh a ‘beauty’ tlat lo, ‘beauty’ kan hmuh ve lah a ‘truthful’ nahek lo. A chhan phei zawng a ho khawp, ‘modern poet’ [a changin postmodern] ni miau hek. Modern poetry-ah chuan thu inkhing leh ngaih dan inep, ‘conflicting ideas’,… tia an sawi a inzep ve fo. A chhiartute rilru tibuai tura ‘conflicting ideas’ zeh tel hi Zuahliana kut themthiamna lam tak a ni” tiin Dr Lalawmpuia Vanchiau (Tualchher Criticism – 177) chuan a ziak. Lalzuahliana poetry hi a thu chah (message) a ril a, ngaihtuah zui vang vang tur a inpum teuh thin. “Pathian” tih a phuah pawh hi kan enho ang a; a philosophy a ropui teh a nia. Tunlai Pathian awm ring lo ‘Atheist’ te’n ram an lak duai duaina hun leh beidawnna nasa takin a nghawng chhuah natna Depression, Anxiety, Stress avanga buainain kan ram a beih mekna hunah hian Lalzuhliana poem hi chhiar ngei chi a ni a, hriat fiah ngei chi poem niin alang bawk.
Lalzuahliana Poem “Pathian” hi chang sawm leh pakhat (11) neiin, chang tin tlar awm zat a inang lo va – chang 1-ah – tlar 14, chang 2-ah – tlar 14, chang 3-ah – tlar 14, chang 4-ah – tlar 13, chang 5-ah – tlar 14, chang 6-ah – tlar 13, chang 7-ah – tlar 10, chang 8-ah – tlar 11, chang 9-ah – tlar 12, chang 10-ah – tlar 9, chang 11-ah – tlar 14 te a awm. Mizo hla thu a awm mang lo va, tawng tluang pangngai deuh veka phuah a ni. A hlaah hian “Pathian” tih chu vawi sawm leh pasarih (17) kan hmu a. Chu Pathian chu pakhat a nih thu vawi ruk lai min hrilh bawk.
Khawpui lian taka hnawmhnawk zingah
I tho a, i ei a, i mu a.
Thlasik khawvawt leh nipui sensa avangin
I bel thuam leh i mut-puan a dang chuang lo.
Tun mai atan i ngaihtuah a,
Hmabak i neih chuan-loh avangin;
Beisei tur dang awm ta lo chu
Ni a chhuak a, ni a liam a,
Kum tam leh tar mai loh chu
Engmah a chhuahpuiin a liampui lo va.
Mahse, heti chung hian
Pathian pakhat a awm reng a,
Pathian, i beidawnnain a siam chu.
Ral ram leh buaina chhum zing karah
I bawk a, i vak a, i tlan a.
I vanneihna chauh chu i phaw a ni a,
Chhan hre lo va hma lam pan mai tur i ni.
Tun mai atan i nung a,
Hun awm lohna i hel nan.
I bula i thiante tlu chuan
I thlamuanna an mualpho a.
I dam chhan leh i hlawhtlinna chu –
I mihringpui -nangmah ang tak te,
Hriat loh rama nawr liam chu zuk ni a!
Mahse, hetih lai hian
Pathian pakhat a awm reng a,
Pathian, i hlauhnain a siam chu.
Tha nia i rin chu i uanpui a,
I dil a, i nek a, i tlawna.
A thatna chuan mi dang huikhawmin,
Ngaihtuahna tel lova an awh theih nan.
Tun hun hi i thlahlel a,
Tawp mai tura i zirtir avangin.
I pawm ang pawm lo chu misual an ni a,
I hriat ang hre lo chu thiam loh chang an ni.
Nangmah i inbum ang a,
Mahni an inbum theih nan.
Mahse, hetih lai hian,
Pathian pakhat a awm reng a,
Pathian, i inbumnain a siam chu.
Mi dangte an chu i dam chhan a ni a,
I thawk a, i hui a, i pho lang a.
Tha leh tha lo tehtu tur i ni lo va,
Hlun leh ropui chhuttu tur i ni lo ve.
Tun hun hi i chen tur a ni a,
Hun herin a hlim hma chein.
Boruak tharin a chhem leng reng che a,
Nghehna zung i thlak si loh chuan.
I khawlkhawmte chu a pung tual tual ang a,
Nangmah erawh i ral tial tial ang –
Awmze nei lo va i inngaih thlengin.
Mahse, hetih lai hian,
Pathian pakhat a awm reng a,
Pathian, i inhliahkhuh nana i siam chu.
Thiamna hmanga lei chhamdam i duh a,
I bawh a, i buan a, i inthap a,
Khawl leh a finna chu i khawvel a ni a,
Vansang leh tuipuite chu i in a ni.
I hun nen in in-um a,
I thawhraha i teh avangin.
Hriatnate chuan tiam chin a nei lo va,
Thluak te pawhin fan tawp a nei lo ve.
Ram inrinnain a dal lo che a.
Tawrhna piaha damna i zawn lai leh,
Malsawmnate i hnutchhiah mek laiin –
Pathian pakhat a awm reng a,
Pathian, i tlin lohnain a siam chu.
Lawng nuam takin tuipui chungah i then i then a,
I mu a, i ei e, i rui a.
‘Nuam’ an tih chu i nunpui a ni a,
‘Hlim’ an tih pawh i pumbilh tur.
‘Hun’ an tih hi i hne tawh a,
I ngaih chungchuan em avangin.
Nei lo nei tura piang i ni a,
Awmsa tlan tura hrin i ni.
Hah turin i sengkhawm hek lo ang.
Mihringte chu nang leh i thiante tan an ni a,
Lei pawh nang leh i chhungte ta nia i ngaih laiin,
Pathian pakhat a awm reng a,
Pathian, i duhthusamin a siam chu.
Grik mi fing Xenonphanes chuan, “Keimahni ang theuhin Pathian kan insiam chawp a ni” (Fianrial Thlifim – 41) a lo ti a. Lalchhuanawma Tochhawng pawhin, “mihringin ama ze mipuiin a biak tur Pathian a siam (Man creates God in his own image)” (Mihring leh A Sakhua – 400) a lo tih bawk angin Lalzuahliana pawh hian mihring chu beidawng thin, hlau thin, mahni leh mahni inbum thin, inhliah khuhna zawng thin, tling lo leh tlak lo inti thin, duh thu sam thin kan nih thu sawiin, heng zawng zawng laka mi ropui leh engkim neitu Pathian a awm thu leh, heng zawng zawng hian Pathian a siam thu chu chang khatna atanga chang rukna kal tlangin min hrilh a ni. A nih chuan Pathian chu mihringte siam chawpa din chawp tihna em ni? Remkunga’n ‘Siam’ a hrilh fiah dan chuan – “chei tha; a tha lo lai titha; thil eng emaw atana hman tura buatsaih, a hlui awm sa ni kher lo; ching fel; sih te, thil hlauhawm dang te, etc, a hlauhawm lohna tur te, ramhuai a lungawina tur tea inthawina hlan” (Mizo Tawng Dictionary – 483 – 484) tih a ni a. Mihring ti buaitu – beidawnna, hlauhna, inbumna, tlin lohna leh adangte ching fel tura Pathian chu kan bul hnaia awm reng a nih thu leh kan inhliah khuhna, kan duh thu sam a nih thu Lalzuahliana hian a tar lang a nih hmel. Beidawnna hian nghawng pawi tak a nei thei a ni ang, kum 1945 chho vel khan America ramah tleirawl evangelist pahnih Chuck Templeton leh Billy Graham-a te an lar chhuak rual a. Chuck Templeton-a chu lar zawk tura rin a ni. Mahse, Templeton-a chuan Life Megazine kawma Africa rama nu pakhat, tam an tawrh lai a, a fa nausen pawm chunga beidawng taka van lam hawi lai thlalak a hmuh atangin Pathian a rinna chu bansanin Pathian awm a hnawl a, a rawngbawlna pawh a chawlhsan nghal ta nghe nghe a ni, a pawi hle (Hringnun Zawhna Ril – 42). Beidawnna awm tirtur chhan hrang hrang zinga tuarna hian mihringte min ti chau thei hle tih a chiang hle.
Bible-a “A tirin Pathianin lei leh van a siam a” (Genesis 1:1) tiha “Siam” hi Hebrai tawngah chuan ‘bara’ tih a ni a, “Engmah lo atanga siam; awm lo atanga din” (Mizo Bible Zirna – 6) tihna a ni. Lalzuahliana Pathian hi kan Pathian a nih ve tho avangin, beidawnna, hlauhna, inbumna, tlin lohna leh adangte hmanga Pathian chu bara (engmah lo atanga siam) ni lovin, he’ng lak atanga kan harsatna ching fel tura kan hnena Pathian a hnaih reng thu sawina a ni ang. Lalzuahliana hian Pathian chu mihringte siam chawpa din theih tih lam chu a sawi tum a nih a rinawm loh bakah a rilruah pawh a awm a rinawm loh. Mihring chu beidawng thin, hlau thin, mahni leh mahni inbum thin, inhliah khuhna zawng thin, tling lo leh tlak lo inti thin, duhthu sam thin kan nih miau avangin he’ng laka min pui thei leh min tanpui thei Pathian pakhat a awm reng thu a tar lang mai zawk niin alang. Hetiang a nih avang hian, chu kan tlak chham leh kan mamawh thil kan mamawhna chuan Pathian chu nawr chhuakin min kawh hmuh a emaw, chu’ng chuan a siam chhuak emaw tiin a sawi theih ang, Lalzuahliana sawi ang hian.
Khawvel dawhsan lai taka nghah i ni a,
I kal a, i hmu a, i hneh a.
I thuneihna tipung turin an thawk a,
I ropuina tizual turin an tang a.
I hun chu tihkhah a ni a,
I hun awlin lei a tiruak dawn si a.
I chenna chu mi tin duhthusam a ni a.
I rorelna thutthleng chu a vawrtawp a ni.
I lawmna aw ri chu thlamuana a ni a,
I lunghnur hmel erawh anchhia a ni.
Chang sarihah chuan mihring thinlunga ruak a awm thu chu, hriat thuak theih turin a tar lang niin a ngaih theih a. Kan nihna chu ropuiin zahawm viau mah se, kan thu tlukna chu thu tawp pawh ni mah se, mite hmuhah hlim leh lawm tak angin langin awm thin mah ila, kan thinlung chhung tak erawh a “lunghnur (lawm lo; rilru hlim lo; thinrim deuh [Mizo Tawng Dictionary – 322])” thei tlat a. Blaise Pascal-a’n, “Pathianin mi tinteah hian ruak (vaccum) a dah/siam vek” a lo tih chu mi thiamhlim Augustin-a chuan, “Mihring thinlung hi a pian tirh atangin a chawl lo reng reng a, a nuna ruak chu hnawh khah a nih hma chuan a thlamuang thei bawk hek lo” (Kristiante Rin Dan Hi a Dik Em? – 3) a lo tih bawk angin he ruak hi luah khat tur dik takin a luah khah loh chuan mihring hi a “lunghnur” thin a ni ang.
I tih dan apiang chu ‘tih dan tha’ a ni a,
I awm dan apiang chu ‘mawi’ a nih laiin,
Pathian pakhat a awm reng a,
Pathian i chak lohnain a siam chu.
Danglam thin Pathian,
Naupang te i nih lai kah chuan.
Pathian tha tak i nei a,
Van leh leite lo duang a,
I thlahtute siamtu chu.
Mi felte chhantu a ni a,
Mi sualte hremtu a ni.
A lam tangte a pui thin a,
A dotute a tichimit a,
Khawi hmunah pawh a awm a,
Engkim chunga roreltu a ni.
I thinlung zawng zawngin i bia a,
Englai pawha a hnaih avangin.
Amahah chuan i thlamuang a,
Pathian tha tak a ni si a.
Tichuan i lo thang lian zel a –
Van leh lei i thliar hrang a,
Puithiamte ankha i thlir a,
Thu – tisaa chang ta nen!
Pian leh thawhlehna i thlunzawm a,
Thlan atangin van ram i chen a.
Kros thu leh tawrhnate i pawm a,
Thihna leh lo kal lehna te taksa chuan thlarau a bia a,
Thlarau chuan a chenchilh reng che a.
I au va, i lam a, i tawngvai a,
Nangmah ni lovin ‘nangmah’ i ni a,
Rinnaiin i hmu a, i pawl a, i nung a,
Pathian rintlak taka ngaih a ni si a.
Chang riatna atanga chang sawm thleng hi hlawm khat angin a dah theih a. Chang riatna tlar khatna atanga tlar thumnaah hian a hmaa a tar lan tawh bawk chu tar lang lehin, “Pathian pakhat a awm reng a, Pathian i chak lohnain a siam chu” tih kan hmu a. Tirhkoh Petera pawh kha a chak lo a nih tih a inhriat hma kha chuan, Isua rinchhan chu sawi loh a rem hriat dan ang anga cheta, tharum thawh mai pawh a pawi ti lo a nih kha. Mahse, ar vawi thum a han khuang a, Isua Krista a phatsan a nih tih a inhre chhuak a, a fel lohzia leh, chak lohna a nei a ni tih a inhriat khan a kianga awm lo Isua kha a kianga a awm lai ai mahin a hmu chiang ta zawk a, amah pawh darthlalang hmangin fiah takin a nihna dik tak chu a inhmu chiang viang niin alang; inchhir takin a tap hawm hawm a nih kha! A chak lohnain Isua a siam kan ti ve thei mai awm e. “I tih dan apiang chu ‘tih dan tha’ a ni a, I awm dan apiang chu ‘mawi’ a nih laiin…” a ti hian ‘Its my life’ nun neih lai, Pink Floyd hla ‘Time’-a “Tired of lying in the sunshine, staying home to watch the rain, and you are young and life is long, and there is time to kill today…” tih nun chen lai a sawi chhuak a nih duh hmel hle bawk. Hetih lai nun hi chu Pathian hlat nun a ni ber ang. Mihring nun kawngah pawh ‘kei ka ni’ tih hun lai a nih hmel si a.
“We do not see things as they are, but as we are” an lo tih angin thil hi a nihna tak hmua hre lovin, keimahni hmangin emaw keimahni angin emaw kan hmu thin a nih chuan, mi lungngaih chuan mi dangte pawh chu lungngaiin a hmu mai dawn tihna a nih hmel a, tin, mi dang kan teh tlin loh laiin keimahni leh keimahni chu kan lo inteh tling viau mai thei bawk; mahse, tling tak tak chuang bik si lovin. Eng pawh chu ni se, mihring hi chapo thin, fel inti thin, mi dang aia fel leh tha inti thin kan nih chang a awm a; mahse, mi tling leh fel, Pathian chu, mihringin a han hmuh chiah khan emaw, a han tawn chiah khan emaw, a tlin lohzia leh a fel lohzia a inhriat thin thu Lalzuahliana hian a sawi a ni mai thei. Socrates-a’n, “Thil pakhat chiah hriat ka nei, chu chu ka hre lo tih hi a ni (For i was conscious that i knew practically nothing)” (Fianrial Thlifim – 50) a lo tih angin zir tam, chhiar tam leh zir sang apiangin an hriat lohzia an hria ang deuhin, Socrates-a vek khan, “Mihring finna (human wisdom) chu mahni hriatlohna (ignorance) pawmngamna (recognition) atangin a intan a ni” (F. Malsawma, Greek Mifingte Socrates, Plato, Aristotle te thuril: Ideas that move the world – 5) a lo ti a. Miin Pathian a hnaih zawh poh leh a fel lohzia, a tlin lohzia, a hriat lohzia a inhre thin a ni ang, tichuan, innghahna tur dik hriain Pathianah chuan a innghat lo thei lo va, a tawpah Lalpa tih hi finna bul a ni tih a hre ta thin a nih hmel.
Naupang i nih lai chuan Pathian thute chu i lem duak duak a, Pathian pawh a ropui nangiang mai. Pathian rawngbawltu (Pastor, Upa)-te thu leh hla leh, Isua Krista chanchinte chu i hlimpui em em a. Isua Krista tawrhna chu i tan i pawm a, amah chu i ring a, amahah chuan i innghat bawk a. Thlarau Thianghlim pawlna changin hun i hmang chho zel bawk a; he tih laia i Pathian chu Pathian rintlak tak a ni nghe nghe bawk.
Tunah chuan i lo puitling tain,
A tha leh chhia i lo thliar thiam ta.
Rin tur leh pawm tur i thlang a,
Dik thei leh dik theo lote a lo lang a,
Serampore leh Cambridge i belh chuan –
Hriat tur tam tak an tuk che a.
Zirnain a laimu i kher a –
Mi dangte i theh ve tur chu,
Phen tur lungpui i mamawh a,
I thinlung saruak i thup nan.
Lehkhabute chu i innghahna niin,
Ziaktute chu i thlarau an ni ta,
Rinna hnawlin, finna i zawn chu,
Pathian hriat fiah har tak a ni si a.
Tunah chuan puitling i lo ni ta a, a chhia leh a tha i thliar hrang thiam tawh a, duh thlang thei dinhmunah i ding bawk a, rin tur leh pawm tur pawh i tliar hrang thei bawk, chutiangin dik leh dik lo pawh.
Zirna inah lehkha zirin i hun i hmang a, lehkhabute chu chhiarin i innghahna ber a ni a, thuziaktute chu i thlarau nun chawmtute an ni ta bawk. Bible i chhiar tlem nachungin theologian-te, philosopher-te thuziak erawh chu i chhiar tam tawh zawk a, a tihna pawh a ni mai thei. Rinna chu hnawlin finna (khawvel finna pawh a ni mai thei) i zawnsan a; mahse, finna hmanga Pathian zawn chu, zawn hmuh a lo har hle si ni awmin a tar lang bawk. Khawvel finna hmanga Pathian pakhata mi nung pathum awm pawh hi hriat fiah a har viau thei ang. Mathematics danah chuan 1 + 1 + 1 = 3 a ni a. Mahse, Pathian pakhat chauh a awm avangin chu Pathian pakhata mi nung pathum awm (1 + 1 + 1 = 1) chu pakhat tho a ni tlat mai!
Pathian a awm thu hi Mathematics hmanga chawha proof theih a nih loh avangin Pathian a awm lo tih mai pawh a awl mai thei; mahse, Science theory pakhat kum 1915-a Albert Einstein-a hmuh chhuah, Theory of General Relativity chuan universe hi a awm ngaia awm reng lovin a thang zel a ni tih leh awm tan hun a nei a ni tih a keng tel a. Kum 1922 khan Alexander Friedman-a’n universe hi a thang zel a ni tih a chhut chhuak nghe nghe a ni (Hringnun Zawhna Ril – 29 & 30). Universe insiam dana Science-in a pawm chu Big Bang Theory a ni a. Thil puak awm tur chuan eng emaw a awm a ngai a, chu chu Cosmic Egg lo ni ta se, chu Cosmic Egg chu tu siam nge kan tih leh chuan Pathian bak siam tur an awm hmel loh hle, nge nia amahin a lo insiam tawp kan ti zawk ang. Pathian awm ring lo Antony Flew-a kha kum 50 chhung Pathian awm a rin loh thu a lo tlang au pui tawh a; mahse, 2004 khan Pathian awm a rin thu a puang ta zawk a; Pathian thil siam inrem fel dan chungchang mak a tih avanga rilru thlakin, DNA research atanga thil an hmuh chhuahte avangin Pathian awm a ring a, a hnu kum 2007-ah khan lehkhabu ‘There is a God: How the world’s most notorious atheist changed his mind’ tih ziakin a chhuah ta nghe nghe a ni (Hringnun Zawhna Ril – 36; Kristian Khawhawi – 476). Lee Wallace-a pawh kha a thianpa Pathian awm ring lo, Colonel Robert G. Ingersoll-a thurawn angin kristianna hi thil atthlak mai a nihzia leh Isua Krista an tih pawh hi a taka awm lo leh phuahchawp mai a nihzia chhuiin lehkhabu ziah a tum a, bung li emaw lai chu a ziak hman tawh; mahse, Isua Krista hi a taka awm ngai a nihzia a hre ta zawk a, kum 50 mi Lee Wallace-a chuan Krista hnenah chhandamna dila thingthiin a tawngtai ta zawk a, ‘Ben Hur’ thawnthu a ziak ta zawk bawk a ni (Bible leh Science Vol-II -133). Tirhkoh Paula te rawngbawlna Atheni khuaa “Hriat Loh Pathian Tan” (Tirh.17:23) tih atang hian, khawvela hnam tinte hian mihringte aia thil tithei leh ropui awm tlata hriatna an nei a ni mai thei. Pathian hi thil siam kal tlangin a inpuang reng a, hei hi General Revelation an ti. John Calvin-a khan, “Pathian hriatna chu mihring piankena awm ve reng, Pathianin a dah niin a sawi. Hei hi Sensus Divinitatis tiin a sawi” bawk (Kristian Khawhawi – 467).
Bertrand Russel-a kha, i thih hnuah Pathian han hmu ta la eng eng i zawh ang? tih zawhna chu hetiang hian Bertrand Russel-a’n a chang, “Pathian hnenah chuan Evidence min pe tha tawk lo ka ti ang” (Hringnun zawhna Ril – 41) tiin. Isua zirtir sawmpahnihte zinga mi Thoma khan Isua kut thir khenna serte leh a naka an chhunna serte a hmuha, a khawih kher loh chuan a rin loh tur thu a sawi a. Tichuan, a duh ang chu hmuin a khawih ta a, a tawpah “Ka Lalpa leh ka Pathian i ni” tiin Isua a hrilh a. Isua’n, “Nang chuan mi hmu avangin i ring a ni; hmu lova ring apiangte chu an eng a thawl e” a ti thung. A zui reng Isua Krista a hriatna khan amahah rinna nghata rinna nei tur a nih laiin amah rinna a lo la nei lo tih a chiang viau mai. Bible hmangin evidence chu kan hmu nual a ni lo’m ni.
Peter Abelard-a khan Theology chungchanga a ngaih dan a sawinaah, “Ka rin hmain ka hre chiang hmasa tur a ni (I must understand before i can believe)” a ti a. St. Anselm-a ve thung chuan, “Rinna atanga Pathian hriat chian tumna (Faith seeking understanding)” a ti ve thung. Bible chuan rinna a dah chungnung hle a. Understanding leh faith hi kal kawp tur a ni ang. Mizo tawng Bible-a rinna a hrilh fiah dan chuan, “Tin, rinna hi thil beiseite awm ngeia hriatna, thil hmuh lohte hriat fiahna a ni” (Hebrai 11 :1 [Mizo {Lushai} – {O.V.} Re-edited ‘ 17]) a tih angin Rinna leh hriatna hi a kal kawp a nih hmel riau mai. A tirah Pathian hre miah lovin a han hria a, amah chu rintlak a nihzia a hriatna chuan amah chu ring turin a nawr ta a. Hun a lo kal zel a, Pathian a hriatna a pun ang zelin a finna pawh a pung ve zel a. Khawvel finna hmanga zawhna chhan harsa tak tak awm mah se, a chunga thil lo thleng a hriat thiam loh tam tak awm bawk mah se, chu a Pathian hriatna chuan nakinah a hriat thiam loh zawng zawng chu a la hriat thiamtir vek dawn a ni tih a ring tlat thei a ni. Hetiang a nih avang hian Rinna leh Hriatna hi thil hrang daih emaw thu inperhsan leh kal hrang daih emaw chu a nih loh hmel ta riau mai. A nihna takah chuan mi kan rin dawn chuan anmahni kan hriat chian phawt a ngai a, rin ngam an nih leh nih loh kan hriat chian hunah chauh anmahni rin ngamna chu a lo awm chauh thin a nih hmel zawk. Chutih rual chuan, Abrahama kha Pathian a hriatna chuan amah Pathian rinna siamin, kal tura a tihnaah, a kawng pawh hre chuang lovin a ar khaw thim dai ve tawp a nih kha. A fapa hlan tura hrilh a nih pawh khan Pathian a hriatna leh rinna hmer kawpin hlan a tum leh hmiah mai! Kan hriat chian atana tha chu, hriatna ka tih hian Pathian hriatna a ni ka sawi, thil dang hriat teuh lam ka sawi lo tih kan hriat a tha ang. Abrahama chhuah tawp theihna hi rinna chu a ni. Mahse, Pathian chu a hre tawh thung. Pathian a hriatna khan a rinna a siam a nih mai hmel.
Pharisai-ho kha an inserh thianghlimin thil an duh fir viau a, sawma pakhat pawh an pe tha thawkhat viau niin alang a, Sabbath pawh an serh tha viau nih kha; mahse, Sabbath an serh chhan ber Pathian an pawh thleng lo va, Pathian Isua Krista kha an hnawl tluan thak a nih ber kha! Hei vang hian Pathian hriatna leh rinna a pawimawh hle. Pathian var pawh thleng si lovin Bible pawh knowledge atan ringawt a chhiar theih a, “Bible ngaihsan dan uchhuak, Pathian ai maha Bible ngai pawimawha zah zawk sawina” Bibliolatry (Zotawng Bible Dictionary – 123) tih pawh a awm nghe nghe. Peter Abelard-a kha Scholasticism pawmtu leh theh darhtu hmasa a ni a. Scolasticism chu Pathian leh khawvel finna kaihkawpa Pathian inpuan chhuahna sawi fiah (hrilh fiah) tumna tihna niin, hemi pawmtute chuan Bible-a Pathian inpuan chhuahnate hi philosophy leh science hmanga hrilh fiah theih vek niah an ngai a. Grik leh Rom finna leh Bible zirtirna hi kal kawp turah an ngai bawk (Bible Chronology – 121). Enlightenment (1685 – 1815) lai khan mihring finna leh ngaihtuahna chawisan duhna avangin sakhaw thil reng reng chu hnawl duhna a siam a, Science lama finna a lo pung ve mek bawk. Philosophy huangah pawh rationalist leh empiricist-te chu ui leh kel thlun pawlh an sawi ang maiin an inhal hle a. Theology lamah pawh hei hian hnuhma nei zelin Liberal Theology, Social Gospel Theology te a lo piang a, Indopui I-na khan mihring finnaa innghah at thlakzia leh that tawk lohzia tar langin Neo-Orthodox Theology, Postliberal Theology, Fundamental Theology leh a dangte pawh a lo piang chho ta a ni. Tunlaiah phei chuan Prosperity Gospel tih te, New Age Movement tih te’n ringtute min ei chhe mek a nih hi, a pawi hle. Lalzuahliana’n, “Rinna hnawlin, finna i zawn chu, Pathian hriat fiah har tak a ni si a.” a tih angin a tawpah chuan rinna bawkah kan kir leh lo thei lo va, rinna lama kan kir fo hi a tul hle reng a.
- Khaikhawmna
Lalzuahliana Pathian chu pakhat niin, beidawng thin, hlau thin, mahni leh mahni inbum thin, inhliah khuhna zawng thin, tling lo leh tlak lo inti thin, duh thu sam thin mihring tana hnai taka awm Pathian niin, rinna hmanga zawn chhuah chi niin alang bawk. Mihring nun chi hnih – naupan lai leh puitling lai tar langin, hetih hun laia mihring rilru sukthlek inang lo kan hmu a. Mihring chu amah ringawt chuan famkim lo a nihzia kan hmu a, ti famkimtu Pathian ropuizia kan hmu bawk. Eng pawh ni se, Pathian pakhat a awm reng a, Pathian, kan beidawnna, kan hlauhna, kan inbumna, kan tlinlohna, kan duh thu samin a siam leh kan inhliah khuh nana kan siam chu i pan ve dawn em?
(Lalzuahliana poem ‘Pathian’ tih hi ‘Thlifim’ tih lehkhabu Dr. Laltluangliana Khiangte buatsaih, kum 2001-a tih chhuah (p. 25 – 29) atanga lak chhuah a ni.)