- F. Vanlalrochana
Makedonia lal Phillip-a fapa, Naupang huaisen chungchuang leh indona atchilhtu, Alexander-a, Aristotle-a zirlai naupang ni thin khan an hunlaia an hriat phak chin khawvel la zo vektu an tih hial chanchin kha tun thlengin khawvel hian ngaihnawm a la ti a. Keini pawhin kan sawi thar ve leh dawn a ni.
BC 356 khan Pella hmunah a piang a, a pa Phillip II ai awha a lal khan kum 20 mi chauh a ni. India ram a rawn lak hnuah a kal zelna tur chu Himalaya tlang dungin a lo dang vuah mai a, a tap ringawt mai a ni, an tih hial kha. ‘Alexander The Great’ tiin kan hre reng tawh dawn a ni.
A lal hun chhung zawng zawng kha Indo reng rengin a hmang a tih ngam ang. Culture khat hnuaiah a ram lakte kha a hnuklut zel a. Khawvel suihkhawmtu hmasa, Globalization hmasa thlentu a ni ber mai awm e. Historian te pawhin, Alexander-a thil tum kha, heti hian an sawi thin a. ‘Engtin nge khawvel mipuite hi muanna leh remna hnuaiah an chen ho theih ang?’ tih kha, Alexander-a thil tum a ni a an ti. Greek ram leh a hneh ramte chu inang khata awp ho a, an finna leh hmasawnna pawh inchen tlang se a ti a. Chutiang a nih theihna atan chuan kawng tam takin hma a la bawk a ni.
Tum khat chu Persia ram a run tumin, “Persia sipai chu an tam khawp, nuaih an tling awm e,” tiin an han hrilh a. Ani pek chuan, “Sa talh tuin beramte chu an tam avangin a hlau chuang em ni?” a ti duh lek a. A hote chuan, “An thal kah paw’n ni a khar thim khup thei awm asin,” an han ti leh dék dék a. “A hlimah chuan indo a nawm hle dawn chu,” tih chu Greek pasaltha chhanna a ni.
Alexander Ropuia hi a huaisen a ni satliah mai lo a, mi huaisen dang ngaih sanna rilru pawh a pu tel a ni. Alexander-an mi huaisen dang a ngaih san chu India lal pakhat Porus-a Lal ram té tak te pakhat lal ve mai a ni awm e. Chu pa chu India lalte zinga Alexander-a lo hmachhawn ngamtu a ni. A tlawm zawk erawhchu Porus-a chu a ni a. Hetih laia Lal tang hremna chu thihna a ni. Alexander-a chuan Porus-a chu zawhna a zawt a, “Eng angin nge hrem che ila i duh?” tiin. A zawttu thinlung ang bawka thinlung huaisen putu chhanna chu, “Lal angin,” tih a ni. Chu huaisenna chuan Alexander-a chu a hneh let a, Porus-a chu a zalen ta hlauh a. A lalram te pawh a neih kir leh phah ta hial zawk a ni.
Indonaa a tel vena zawng zawngah chak loh a nei lo a. Sipai hotu hlawhtling ber zinga chhiar a ni. A ralrel dan leh a ruahmanna (Military tactic and strategy)te kha tunlai thlengin khawvel hmun hrang hranga sipai sikul, indo zirna hmunah an la zir reng a ni. Nebukadnezzar-a lal inah, 323 BC khan, kum 32 chauhin a thi ta hlauh a ni. Kum 32 a nih khan, lo thi loin, kum 20 dang tal la dam zui ta ang se, eng ang chiahin nge khawvel a tihdanglam ang aw, tiin Historian-te’n an la chhut fo a ni.
A thih dawn thu hnuhnung an sawi hi a ngaihnawm ka ti thin. Khatia natna khuma a mut khan, ram hla taka awm a nu chu hmuh a chak em em a, a thih hmain a rawn thleng hman dawn lo tih erawh a hria a ni. Thihna kut vawtin a rawn ban zuau zuau tawh takah chuan a sipai general te chu a ko khawm ta a. An hnenah chuan, “He khawvel hi ka lo chhuahsan dawn hnai ta a, thil pathum tihhlawhtling ula duh ka nei a, a pathum chuan in lo hlen ngei dawn nia,” a ti a. A General te hnenah chuan, he thu hi a sawi a:-
1) “Min enkawltu bik daktawrte ka kuang rawn zawn rawh se,” tiin a duhthusam hmasa ber chu a sawi a.
2) “Ka kuang chu thlanmual lama zawn a nih lai chuan, min zawnna kawng tluan maiah chuan ka hausakna lo khawlkhawmte chu in lo zam dawn nia,” tiin a lal chuan a sawi bawk a.
3) “Ka duhthusam pathumna leh a hnuhnung ber chu ka kuang pawnah chuan ka kut te chu in dah chhuak dawn nia,” tiin Alexander-a chuan a sawi bawk.
General-te pawh chuan, a duhthusam tihhlawntlin an intiam a. Chutih rual chuan, eng vanga chutianga tih duh nge a nih tih an zawt zui bawk a. Alexander-a chuan, “Khawvel hian zirlai pathum ka zir chhuah hi hre ve se ka duh a ni,” a ti a. Lal chuan a duhthusam a sam chhan chu a sawi fiah chhunzawm a. “ Min enkawltu daktawrte hian ka kuang zawn se ka duh chhan chu, khawvela daktawr zawng zawngte hian tu mah hi an tidam hlenin an tidam famkim tak tak thei lo a ni tih hi mipuite hian hria se ka duh a ni.Thihna hmaah chuan tih theih an nei bik lo a ni.”
A duhthusam pahnihna chungchang chu lal chuan a sawi chhunzawm a, “Ka dam chhung hun zawng zawng hi hausakna khawlkhawmin ka hmang zo a. Eng mah hi ka chhawm thei dawn lo. Mipuite hian hausakna hi eng tak tak a ni lo tih hria se ka duh a ni,” a ti bawk a. “A pathumna awmzia hi chu, he khawvelah hian kut ruakin kan lo lut a, kut ruak bawkin kan chhuahsan leh dawn a ni tih hi mipuite hian hre reng se ka duh a ni,” tiin a sawi ta a ni.
Alexnder-a duhthusam pathum thawnthu atang hian Hriselna chungchang te, hausakna chungchang leh thi thei mihringte dinhmun chungchangah zirlai pawimawh tak tak mai kan chhar a ni:-
- Mihring theihna hian tawp chin a nei a, thihna hi tu ma pumpelh rual a ni lo: Alexander-an a daktawrten a kuang zawn se a duhna chhanah hian, eng ang daktawr thiam leh damdawi thiamna sang tawh tak pawhin thihna chu a thunun thei lo a, thihna chung thuah chuan tih theih an nei lo a ni tih kan hmu a. Mihring theihna leh science thiamna sang tak pawh hian mihring thih leh damah chuan tlin chin leh theih chin a neihzia kan hmu chiang hle. Mihring hi inchhuang thei a ni lo e.
- Hausakna hi a kum hlun lo: A thlan thlenga a hausakna lo zar pharh tura Alexander-an thu a pek hian, thih hnu piah lamah lei hausakna kan chhawm theih lohzia tar lan a tum a ni. Hei hian hausakna daih rei lohzia leh lei rosum khawl tam ngawr ngawr tangkai lohna a tar lang. Hei hian mi tin hi kum hlun tur zawk thil um turin a fuih a, nun tha a nung a, sulhnu tha hnutchhiah turin min fuih a ni. Hetia sawi hian, hausakna um loh tur kan tihna a ni lo a, dam chhunga pawisak dang nei loa pawisa chauh buaipui loh tur kan tihna a ni.
- Thihna hi mi tin hrut rualtu a ni: Alexander-an a kuang pawna a kut dah chhuah a duhnain a kawh chu, mi tu pawh mai hi, eng anga hausa leh thiltithei pawh ni se, a lo thih chuan, he khawvela a lo luh dan ang bawkin kut ruakin a chhuak dawn a ni tih a tifiah hle a ni. Hei hian leilunga thu dik awm sa, thihna hmaah chuan mi tin mai hi an intluk tlang vek a, thihna chuan an lalna zawng zawng a hlip a, a thuneihna a chhuhsak a, an thil neih a laksak vek a ni tih kan hmu a ni.
Chutichuan, hetiang thilte hi a pawimawhzia kan hre thei ang:
Rosum piah lama nun ngaih hlut: Mi tam tak hian an dam chhung hunah hausakna ringawt umin an hun an hmang liam a, lungawina famkim erawh lei rosumah hian a awm lo. Hausakna hi hun rei lote atan a ni a, mihring hlutna leh hmingthatna a hril ber lo. Kaphleia sawi angin, “kan thu leh kan thil tihin a hril ber zawk a ni.”
Hriselna leh hun ngaih hlut: Hriselna kan ngai hlu tawk lo fo a, a man tozia kan hre lo. Eng ang hausakna leh thiltihtheihna mah hian hun a lei belh thei lo a, thihna a dang thei hek lo. Hriselna ngai hluin, nun hrisel neiin, awmze neiin kan nun i hmang ang u.
Finna leh inngaihtlawmna inbel: Khawvel hi kut ruakin kan chhuahsan dawn a ni tih kan hriat chian chuan mihring hi a chapo thei lo. Chu hriatna chuan nun min bih lettir a, eng hi nge pawimawh takzet tih min chhuttir a- kan thil tih te, kan nungchang te leh a tha zawnga mi dangte nuna nghawng kan neihna te hi a pawimawh a ni tih kan hre chhuak thei ang.
Chutichuan, Alexander ropuia duhthusama hnuhnung pathum hian hei hi min hrilh nawn a ni kan ti thei ang- Mihring hian nih tum kan nei ang a, kan um ang. Hausakna pawh kan duh ang a, kan bei ang. Amaherawhchu, nun hlutna tak tak chu, hlim, him leh dama awm te, mi dangte nena nunho thiam te leh kan thil tih that leh sulhnu hlu he khawvela kan hnutchhiah te hi a ni zawk- hausakna leh thuneihna te hi chu a pawimawh lo zawk a ni tih hi.
A chunga a thih dawna a duhthusam khi Alexander-a chanchina thil thleng tak tak a ni em tih hriat theih a ni tawh lo. Ama nun en chuan, a dik duh hmel hle thung. Amah ngei pawh kha a tum a ruh em em a. A rilru a sang a, a duhthusam a um a. A um na mah mah a, a nun a tawi phah niin mi thiam tam tak chuan an ngai a. A chanchin leh a thil dangte zawng zawng hre mumal lo pawhin, a huaisenna leh a ralrel thiamna hi chu an hre ve zel a ni.
Alexander-a chanchina ngaihnawm leh chhinchhiah tlak ka tih chu, amahin finna a ngainatna leh a awp ramte finna kawnga chawi san a tumna kha a ni a. Mi fing leh historian leh scientist te kha a kalna apiangah a hruai a. Lehkha chhiar mi a ni a, a bikin, Homer-a Iliad kha a ngaina zual a. A kalna apiangah a keng a, a lukham hnuaiah a thawlh mai thin a ni an ti. Hmasang atangin lehkha chhiar mite zel khan an hnamah leh khawvelah pawh danglamna an lo thlen nasa thin a ni.