- Rinfela Zadeng
Mihring nuna bet tlat, mi sual ber leh mi tha ber pawhin kan kalsan theih loh chu sakhua hi a ni a, mi pangngai tawh phawt chuan kan buaipui vek awm e. Sakhua hrim hrim pawh tam tak a awm a, sakhaw nei miah lo ram leh hnam hi khawvelah kan awm lo hial mai thei. Mi fing leh mi a te pawhin kan phak tawk theuhin sakhua hi kan buaipui a, khawvel leh a piah lam thlenga mihring nihna hril theitu a nih avangin kan buaipuia kan nunpui tlat hi a mawh lo e.
- Sakhua leh inbumna
Heti tak maia sakhua kan buaipui hi mi fing tam takin tha an ti lo a, Pathian awm ring lo te phei chuan inbumna lian tak leh mihring nun tibuaitu lian tak niin an hmu fo reng a. Sakhua hi ruihhlo ang maia a ngawl veia mihring nun tichhe vektu anga ngai pawh an awm nuk reng a nih hi. German philosopher Karl Marx pawhin Sakhua chu mipui tana ruihhlo ang mai a ni tiin a sawi a. Sakhua hian mi retheite tawrhna leh hrehawmna chu remchangah lain inhnemna atan a hman tir a, lungawina an neihna turin Sakhua hian a bum niin a ngai a nih kha. Voltaire pawh khan – hriatna leh ngaihtuahna fim (reason) thup bo a, sakhaw hminga pawisak neih lova nunrawnna leh buaina chawk chhuaktu lakah fimkhur a ngai a tiin a lo sawi daih tawh a nih kha. Friedrich Nietzsche pawhin sakhua hi mi chak lo leh mahni intodelh zo lote thuhnuaia kunna (slave morality) tiin a sawi bawk. Kum 2006 ah khan Richard Dawkins ‘The God Delusion’ pawhin Pathian hi inbumna mai mai a ni e tiin lehkhabu a siam a, maktaduai tam tak a hralh a nih kha.
- Khawii Sakhua ber nge?
Khawvelah hian Sakhaw tam tak a awm a, a zuitute chuan dik kan inti theuh bawk. Primal Religion –ah chuan sakhua chu hnam bil emaw chibilin emaw an rin leh an biak, an zui sakhua kha a ni a. Kan pi leh pute pawhin Kristian kan nih hma khan chutiang sakhua chu neiin anmahni tawkah an lo inawi tlei ve a, Bawlpu leh Sadawt te pawhin dinhmun pawimawh tak an luah a nih kha. Khawvela sakhaw lian tak tak te chu – Hindu, Kristian, Islam, Buddhist, Juda leh a dang tam tak an awm a – kan sawi vek seng lo ang. Pathian pakhat chauh leh pathian tam tak bia sakhua kan la awmzui bawk a, a ring duh lotu tan chuan Sakhua hi inbumna ni mai awma mawi leh buaina tam tak min thlentu anga ngaih mai pawh thil awl tak tur chu a ni ve reng reng mai. A hlawm lian pui pui kan tar zingah pawh khian chi hrang hrang kan lo la awm leh zel a, Kristian Sakhaw zuitu zingah pawh pawl hrang hrang kan la awm zui a nih hi. Chuvangin ngun taka ngaihtuaha rinhlelhna nena thlir phei chuan Sakhua hi mihring nun tibuaitu leh kan nihna tur min nih tir phak lo khawpa kan nun chelhtu a nih thu Philosopher hoin an lo sawi ve fo te hi a dikna chen tam tak pawh a awm ve ang.
- Mihring rilru leh Pathian
Hnam fing kan ni emaw, hnam mawl kan ni emaw tu emaw pawh lo ni ila, kan rilruah hian Pathian hi a awm tlat mai a, kan rinhlelh tur leh kan rin loh tur tal pawhin Pathian hian kan rilru hi a luah a ni tih chu kan hre vek awm e. Chumai bakah chuan Pathian ringa a nun hlantu leh a nun leh rilru zawng zawnga Pathian ringtu nunah chuan thilmak leh Pathian hnathawh tam tak chu kan hmu leh bawk si a, dawt a ni e tiin hnawl ngawt theih a ni lo bawk. Pathian awm ring lo te pawhin a tawpah chuan Lal Isua hming bawk hi kan lam zin pawl leh kan rinhlelh, Bible Thianghlim bawk hi kan chilh nasat leh a awihawm lohna tur kan zawn nasat ber chu a ni leh thin. Mahni inngaihtuah thei, a chhia leh a tha hre tura theihna leh ngaihtuahna nei mihring kan nih miau avangin kan awm chhan leh kan hmalam leh kan thih hun tur ngaihtuah thei kan ni miau a, chuvangin zawhna kilkhawr ber ber leh a bul thut rat hi kan inzawt a, kan inchhuiin kan infiah ta awn awn mai a nih hi. Pathian hi– subject – awm miah lo ni ta se, kan buipui ang em? Thil awm miah lo thil dang – subject – hi kan buaipui reng em tih te hi zawhna lian tak a ni awm e. Chuvangin kan pianpui rilrua (innate idea) Pathian a awm tlat hi Pathian inpuanna (Devine revelation) a ni lo tiin huai takin mi fing tak tak hian min hnial thin mahse, khawvelah hian a pawm thei lo hi a tam zawk, Pathian ring tlattu (theism) kan ni zawk zel a nih hi.
- Thlarau Thianghlim
Pathian a awm loh thu leh inbumna mai mai a nihna thu leh hla te, lehkhabu ropui tak tak leh thuziak ril leh fing tak tak te, Science thiamna hmanga finfiahna tam tak a awm tawh chung pawh hian mihring rilrua Pathian awm tlat nuaibo thak thei khawpa lehkhabu ropui leh finfiahna tha hi kan la hmu zo lo zel chu a ni a. Mi mal nunah leh tu emaw thil tawnah rinhlelhna leh Pathian awm rin lohna te chu a awm ngei a, chutianga nung pawh chu kan awm a ni tih Mizote zingah ngei pawh hian kan awm tih erawh chu phat rual a ni lo e. Chutah chuan Pathian kan rin zelna tur leh Pathian hnathawh te hrethiam zel tur te, Pathian hi a nung (living being) a nihzia hre tur chuan Thlarau Thianghlim hnathawh changtu nih hi a pawimawh ber niin ka hre thin. Mi fing leh keini aia hre zawkte thu leh hla atanga Pathian a awm loh thu an sawina thu fing leh ril tak tak te hi ngun taka kan chhiara kan zir chuan, Thlarau Thianghlim hnathawh hi an chang lo tih kan hre vek awm e. Chu Thlarau Thianghlim awmpuina leh tanpuina changtu nun neitu chuan Pathian hi a nung tih a hmu a, a nunpui a, a thihpui thak ngam tih kan hmu bawk. Pathiana a nun zawng zawng nghattu chuan awmpuitu nung a nei a, inchhirin he khawvel hi a chhuahsan ngai hek lo tih kan hmu bawk. Bible aia mihring nun hnehtu lehkhabu dang hi a la awm lo ti ila thu uar lutuk kan ni awm lo e.
Philosopher leh Scientist, Pathian awm ring lo mi fing tak takte pawh hian mihring hriatna leh ngaihtuahna hi tawp chin nei, thil zawng zawng hre vek lo kan nihna hi an pawmin an hrechiang em em a. Chuvangin Pathian khawngaihna leh a hnathawh dan te, kan chunga ro a rel dan zawng zawngte hi he khawvelah hian tu mahin kan hre fiah zo ngai dawn hek lo. Chutih rual chuan Pathian chu a awm a, a nung a, a duh dan dana roreltu Pathian a ni a. Chu chu logic emaw science thiamna hmangin emaw mihring finna hmangin emaw kan hrefiah zo vek ngai lo ang.