Pu VL Zaikima Mizo Thawnthu zirchianna

  • Dr. Krista Roluahpuia, IIT Gandhinagar
  • Thu hma

Pu VL Zaikima chuan rin loh deuhin, lehkhabu dangdai tak “Mizo Thawnthu Zirchianna” tih October 13 khan a tichhuak a. Sial avanga Mizo pipute nun (pre-christianity Mizo) buaipui ka nih avangin ka chhiar ve nghal a. A ngaihnawm bakah a bengvarthlak hle mai! Chuvangin rawn tuihnih ve hlek ka duh a ni.

  • Ka rilrua rawn lang hmasa a awm

Ka chhiar laia ka rilrua lo lang hmasa ber chu antiquity hun laia Latin leh Orthodox Church Father-te’n Greek Classic an zir chianna kha a ni. Tih tak zetin an ching pawr a, commentary te an ziak a. A then phei chuan pawm dan danglam tak ziahna (treatise) an khawrpum hial a ni. Khawthlang finna, Western philosophy chu Greek finna leh Kristian sakhaw pawm dan inpawlh a ni ber a. Mahse, a innghahna leh bul tanna ber erawh heta kan sawi Latin leh Orthodox Church Father-te’n Greek finna an zir chianna hi a ni kan ti thei ang. Chutiang bawkin Mizo hnam finna leh hriatna, kan pi leh pute atanga kan neihte hi, hnam dang pawm dan leh hriat danin a lem vek loh nan leh, chumi finna leh hriatna hmang chuan Mizo hnam hi a kal zel theih nan, Pu Zaikima hian he lehkhabu hi a ziak niin ka pawm a. Mizo hnam tan thil ropui tak a ti a ni.

Thangtharte chuan Pu VL Zaikima hi tunge a nih kan hre lutuk lo maithei. Mizo zinga Social Work lama master degree zo hmasa a ni a. Mizo hnam vei tu, khawtlang nuam leh hlimawm a awm theih nana rilru leh ngaihtuahna seng nasa em em tu a ni. Lengchhawn Press neitu leh hlawhtling taka enkawltu a ni bawk. Lehkhabu pawh tam tak a ziak a. Mizo thalai scholarship nei thatein an hriat lar dan ber erawh chu ‘Mizoram Pawlchhuakte zirchiangtu’ tih a ni thung. Kohhran, Sorkar leh tlawmngai pawlte tan pawlchhuak chanchin leh an kal dan han zirchian (document) kha a remchang vak lo pawh a ni thei a, tin a pawimawhna kan hriat chian tawk loh avangin kan uksak duh vak lo pawh a ni mahna. Mahse, Pu Zaikima hi chuan kan pian hma daihin, a hmunah kal chilhin a lo zir chiang tawh a. A tape recorder nen a lo record thlap thlap zel a ni.

Social Science lamah chuan ethnographic field work pawimawh zia leh van zau zia hi sawi hian a siak lo! Chutiang chu Mizo zingah awmze nei (systematic) takin kum 1981 chho velah a lo ti daih tawh a nih chu! A va zir chiante zingah a cheng a, a khawsa a, a hun laia record theihna tha ber hmangin a record a, ziakin a dah (transcript) leh vek a. Chutianga a thil hmuh chhuahna atang chuan Mizoram pawlchhuak chanchin lehkhabu a rawn ziak ta a ni. Tunlai research scholar tam takte’n kan entawn tur a va ni chiang teh lul em!

A nihna takah chuan Kristianna, Mizorama a lo luh khan em ruakah buh kan chhung lut ang hian Kristianna kha bur ruak vekah kan zu chhung lut miah lova. Em kha a ruak bik lova, Mizo pawhin sakhua kan nei a, chumi kan hriatthiam dan atang chuan khawthlangho sakhua pawh kha kan lo dawngsawng mai a ni. Chungte chu kan thu leh hlaah, kan kalphungah a lang teuh a. Zaikhawm leh lengkhawm hla atang chauh pawh hian kan hrethiam thei awm e. Chumi bawlhlo pahnih, khawthlang sakhua leh Mizo pawm dan sakhua chu kan belhbawm ta a, hlo thar hlak, Mizo Kristianna hi a rawn chhuak a ni. Mahse, Mizo sakhaw pawm dan lama hlo chak tak hmang an la awm ve a ni ber a. Chunghote chu tunlai tawngkamin pawlchhuak kan ti a. Mahse, anni hian Mizo ziarang leh nihna tam tak an la kengkawh ve a. Chuvangin kawng tam takah pawimawhna an nei lian hle a ni. Pu Zaikima hian he a lehkhabu tharah pawh hian chutiang lam hawi tho chu a rawn thlur chat niin kei chuan ka hrethiam a ni.

  • Mizo hnam ziarang (identity) zir chianna a ni tel

Sawi tawh angin he lehkhabu hi ka ngaihhlut em em chhan chu Mizo hnam ziarang leh nihna zirchianna lam a ni tlat hi a ni. Hnam nihna kan sawi hian, a hnam hming leh chenna ram chauh a huam lova. Khawvel kan hriat thiam dan (cosmology), kan nunphung, tawng, thawnthu, thu leh hla leh thil hlui kan neih zawng zawngte hian hnam nihna a hrilhfiah a ni.

Lehkhabu ziaktuin “Savun lehkha bo mah se” tih bungah, Mizo pi leh pute’n ziak leh chhiar thiam loh mah se an hriatna leh finna a bo bik loh dan a sawi te hi a ril ka ti a. Savun lehkha bo thawnthu chu Mizo hnam ziak leh chhiar thiam lohna hrilhfiahna pakhat angin lang mah se, Pu Zaikima hian lehkha ziak an neih loh avangin hriatna an nei lo tihna a nih lohzia a sawi fiah chiang hle.

Pi leh pute chuan thlai chin hun, lo neih dan, thli leh ruah, ni leh thla, arsi leh an chhehvelte chu chik takin an zir a. An hriatna chu thu leh hla hmangin an inhlanchhawng zel a. Hei hian Mizo hnam chu, khawthlangho hriatthiam dan angin, ziak leh chhiar thiam lo angin lang mah mah se kan khawvel leh kan chheh vela thil thlengte kan chhiar thiam vek thei a, kan hrethiam thei a ni tih a rawn tilang a ni. Chhura, Lalruanga, Thasiama leh Hrangkhupa te thawnthu pawh hian Mizo hnam ngaihhlut zawng, tlawmngaihna, finna, huaisenna, mi chunga thatna leh ingaihtlawmna te pawimawh zia a pho lang chiang viau a ni.

Hnam nihna leh ziarang chungchang zir chiannaah chuan, thawnthu chu thil nihna diktak finfiah thei tur anga ngaih chi ni lovin, hnamin hma a sawn ve theih nana kawng kawhhmuhtu pawimawh tak anga kan hriatthiam a pawimawh ang. Lehkhabu bung hmasa bera “Hman lai hian” tih tawngkam a zir chianna hi entirna tha tak a ni. Tawng kalphung pangngaiah chuan “Hman lai chuan” tih tur anga lang mah se, ziaktu hian “Hman lai hian” tih hi awmze thuk tak nei a nih thu a sawi. “Hman lai chuan” tih hian hun kal tawh a kawk deuh bik laiin, “Hman lai hian” tih erawh chuan hun kal tawh leh tunlai chu a thlun zawm a. He tawngkam hian thawnthu chu hun kal tawha thil thleng mai ni lovin, tunlai nun nena inzawm reng a nihzia a lan tir. Chumi awmzia chu he lehkhabu hian Mizo hnam nihna chu hun kal tawh atanga lo chhuak, tunlai thlenga la nung reng a nihzia a lan tir a ni.

  • Mizo thlarau leh khawvel (cosmology) thlir dan zirna a ni bawk

He lehkhabu pawimawh ka tih em em chhan pakhat dang leh chu Mizo pi leh pute’n thlarau leh khawvel pum pui an thlir dan a zir chianna hi a ni. Cosmology tih hian khawvel lo pian dan chauh ni lovin, lei leh van, mihring leh thilsiam dangte, dam lai leh thih hnu khawvel inzawmna chungchanga mihring hnamin kan hriatthiam dan te a huam tel a ni.

“Khawvel lo intan dan” tih bungah Pu Zaikima hian Mizo khawvel lo pian dan thawnthu chu Chinese, Japanese leh Bible-a khawvel siam dan thu nen a khaikhin a. Mizo thawnthua Sakuh, Changpat, Chulteinu leh Thingvantawng te lo lanna hian pi leh pute khawvel hriatthiam dan a hrilhfiah thui hle a ni. Thingvantawng chu lei leh van inzawmna chhinchhiahna pawimawh tak a ni a. A kih thluk hnuah lei leh van inkalpawhna a chhiat thu hian, khawvel leh van lam inthenna a thlen theih dan a tar lang a ni.

Thlarau khawvel chungchangah pawh “Mitthi Khua” leh “Pialral” tih bungte hi a pawimawh khawp mai! Thlarau khawvel kan hriatthiam chhoh dan (ontology) hrilhfiahnaah heng ai baka source tha hi a awm dawn chuang bik em ni? Ziaktu hian thawnthu atangin Mizo pi leh pute thih hnu khawvel an suangtuah dan chu hmun hnihah a then a. Heta tang hian dam lai hringnun leh thih hnu khawvel inkar inzawm dan tur pawh kan suangtuah thiam thei a ni.

Ramhuai, Khuavang leh Lasi chungchanga ziaktu zir chianna pawh hi a ngaihnawm hle! Keini ngaihdan mai maiah chuan ramngaw, tlang leh lui te hi thil nung lo, awm ve mai mai angah kan ngai a ni maithei. Mahse, kan pi leh pute thlirna tlang atang chuan thlarau khawvel nena inzawmna a nih dan he lehkhabu atang hian a hmuh fiah theih a ni. Hemi ngaihdan hian mihring leh a chhehvel thilsiamte chu lak hran theih loh, inzawm nghet tlat a nih zia a hrilhfiah chiang hle. He lai tak phei hi chu environmentalist lamin han chhiar se, an hlawk pui leh zual ngei ang.

  • Tlipna

Mizo Thawnthu Zir Chianna hi Mizo hnam tan lehkhabu rohlu berte zing ami a ni ka ti hial mai! A chhan chu Mizo ziarang leh nunphung pawh Khawthlang hnam pawm dan leh hriat danin a lem thuk tawh viau a. Kan hnam nihna hi a Zo viau tawh lo. Hei hi a pawi em em na chhan chu kan fir tawh lo tihna a ni. Chumi awmzia chu danglam zung zung thei hnam kan ni tihna a ni a. Chutiang kan nih chuan kum reilote chhungin Mizo hnam hi a ral mai dawn tihna a nih chu.

Pu Zaikima hian a lehkhabu hmang hian, Mizo hnam zia rang leh kalphung (culture leh tradition) pawimawh tak tak, kan hriat reng theih tawh loh, kan ngaihtuah phak loh, a tangkaina pawh kan hriat tawh loh te chu, kan pi leh pute thawnthu atangin min rawn hlui tha leh a. Hei hian Mizo hnam a vei zia leh a hmangaih zia pawh a hrilhfiah thui khawp mai! Khaw hmuh pawh fiah tawh lo a ni a. Chuti chung chung chuan, kan hnam a ral loh nan, raltiang kan kai ve nan, lehkhabu pawimawh leh hlu tak a rawn sual chhuak thei hi, thangthar, kan tu leh fate te pawhin an hlut viau ka ring. A chanchin leh a lehkhabu hi an la rawn sawi chhuah ve thin ka ring a ni!

Leave a Reply

error: Content is protected !!