- Dr. C. Lalrampana
A KAMKÊUNA
Public Health Engineering Department (PHED) kan neih hma khan tuikhur tui, lui tui, leh vanruah tui ringin a theih ang angin kan khawsa thin. Tuikhur nei tha lo deuh khua/veng tan phei chuan mikhual neih pawh a huphurhawm hle thin. Tui harsatna khua/veng chu a nuam tak tak thei hek lo.
TUI HNA HUMHALH HI?
Sawrkar laipui chuan India ram pumpuia thingtlang khawtin kawkel tak tak thlengin tui thianghlim in tur pek vek a tum avangin Jal Jeevan Mission (JJM) chu Prime Minister Narendra Modi chuan August 15, 2019 khan a din a, kum 2024-a thingtlang chhungkaw tinte hnena tap tui supply pek hman vek tumna lian tak a kalpui a ni. Hetih rual hian van ruahtui dawn khawl leh tuihnar humhalh tur tha awm ang angte humhalh zel turin hma zau tak lak tel a ni bawk. Tui hnâr nei tha lo tuikhur chu thalah a kang a, tui chawi tur a awm lova tuihâla thih mai pawh hlauhawm tak a ni. thin. Thalvaekchar lai pawha kang ve ngai lo, tui hnâr nei tha tuikhur chu a hlu bikin a chhawrnaawm bik hle thin.
RUIHHLO HNÂR VE THUNG CHU?
Tuikhur hnâr baka ngaimawhawm zawk daih; India hmarchhak state zinga state pakhat, Mizoram hi India leh Myanmar ramri bula hmunhma tha tak leh remchang taka awm a nih avangin ruihhlo tawlhruk leh mi rukbo nan pawh remchang tak a ni.
Ruihhlo chah chhuahna hmun
Mizoram hian Opium Poppy chin leh heroin siamchhuahna hmun pawimawh tak Myanmar a hnaih avangin ruihhlo tawlhrukna hnâr pawimawh tak leh remchang tak a ni. Golden Triangle, India, Myanmar, leh Bangladesh ramri leh heroin siam chhuah avanga hriat hlawh tak, India, Myanmar leh Bangladesh ramri awmna hmun Golden Triangle a ni. Smuggling kalkawng Southeast Asia atanga lokal hi damdawi hlauhawm tan Mizoram hi transit point tha tak a ni a, hengte hi a bik takin Thailand leh Laos atanga lo chhuak an ni. Mizorama ruihhlo tawlhruk leh smuggling-te hian khawtlang nun, ei leh bar, leh hriselna nasa takin a nghawng mek a ni. Heng kan ram leh hnam hmelmate hi kan ngaimawh tak tak a nih chuan rãl thlir mai lovin mimal tinte kan zavaia phut suau suau a ngai takzet ta e.
ENGTIN NGE KAN TIH TÂK ANG?
Kan ram roreltute leh puithiam rualte hian ZU chiah an ngaimawh niin a lang. Kan thalai nula tlangvalte nunna suat hnembertu ruihlo hlauhawm leh smuggling hian an ngeng a chhun pha ve lo a niang? Ruihhlo khuahkhirhna dan tha pass a nih theih nana nawr ngam, rorelna in chhuah tauhsan ngam tumah an la awm ngai lo niin a lang. Social media platform hrang hrangah erawh “Ruihlo hi kan duh lo takzet” an han ti veleh lawi bawk a. Hei bak chu ruihhlo dorem dan an duang thiam lo a ni ngei ang? Chuvangin, awmze neia ruahmanna (strategy) tha ber chu a zung nen lam phawi chhuaha pho ro hi a pawimawh takzet zawk a ni. Zu emaw ruih hlo hlauhawm leh smuggling kan do dan hi a dik tawk lo. CYMA-in Branch tinte beihpui thlaka a inchhawka hnatlang a ruahman pawh hi tha hlein lang mah se a lera thuai ang tho a ni. Hlo thlo miin thlawh laia hnim thang duh tak leh chimawm tak vailenhlo hi a tirem duh takzet a nih chuan a lerah thuaibunga paih mai lovin a kung chawpin a zung nen lam a pawt phawi vek tur a ni. Hetiang chiah hian ruihhlo, smuggling leh ralthuam hlauhawm, ramsa tawlhrukte pawh hi a rawn chhuahna hnâr (sources) chu Myanmar, Thailand, Bangladesh, Laos etc a nih tih kan hre reng si a, chutih laiin a lachhawngtu (commissioner), a hmangtu (consumer) leh a dawrtu (customer)-te atanga lo dorem kan tum a, a siper leh a hleta putru awmchhun kan lo man chhun hahipin kan sawi a, kan rak chuah chuah a, chutih laiin ruihhlo tawlhruk zaa 99% hian kan Zoram hi englai pawhin a paltlang reng tih erawh kan ngaihtuah lo niin a lang. Hlo har, vailenhlo tihrem nana a zung nen lama pawh chhuah a ngai thin ang hian heng ruihhlo, smuggling etc. zawng zawngte pawh hi a lokalna hnâr Myanmar, Thailand, Bangladesh leh Laos a ni tih kan hre reng si a, chuvangin, a hnãr, a zung atanga kan chhah hma chuan a symtom lo lanchhuahna Mizoramah hian engtik khawtikah mah ruihhlo hi kan dorem lovang.
A TLÂNGKAWMNA
Ruihhlo hlauhawm leh smuggling-te hi kan ngaimawh takzet a nih chuan a lerah thuai bung ringawt lovin a lokalna hnâr (sources) atanga tihtawp dan kan zawn vat a hun tawh zawk. A symptom lo lan chhuahna hmun atanga, awareness, pamphlet, seminar, social media platform hrang hrang, slogan, kawngzawh tih vel hian 50% pawh awmzia a nei pha lo. Hetiang kalphung hi chuan kum 1984 atang khan kum 40 tal tawp ruihhlo dorem tumin kan bei tawh, mahse, reh ahnekin a tam tual tual zawk a ni. “Ruihhlo zuar leh tawlhru hria apiang hêk zel tur” pawh ti ila, kristianna tan chhanin “I vengte hêk suh” tih chang chawiin tumah kan inhek duh tak tak ngai chuang lo. CYMA ruahman mek dan pawh hi tha viauin lang mah se, hmannia Kukikawn vengthlang branch YMA-in hmai tuam rual a tawn ang mai khan hmelma insiam tamna mai a ni thei. Kha aia rapthlak leh hlauhawm zawk a ruka inphil zeuh zeuh pawh kan hmabak a la ni thei. Chuvangin, ruihlo dorem theih dan tur ruahmanna tha (strategy) duan chhuah vat a hun ta. A lokalna hnâr (source) atang emaw, a hnaih thei ang ber atanga chhut chah dan ngaihtuaha hma lak vat a hun ta. Hei bakah hian anti tobacco squads hmalakna ang bawkin sawrkar milian (bureaucrat) gazetted Officer chin hi ruihhlo tawlhru leh zuar man theihna authority/power pek vek ni se, Israel sawrkarin Institute for Intelligence & Special Operations (Mossad) a din ang khuan Mizo nula tlangval mithiam rual ruihhlo leh Zuk leh leh hmuam laka fihlimte hi a rukin appointment pek ni se, lawmman tha tawk pek an nih theih nan State Annual budget-ah ruihlo do beihpui thlak nan sum tam tham dah thin ni bawk se, a thawk tha zual apiang incentive tha tawk pek thin se, chumai chu duh tawk lovin ramri hnaih khawtin leh Mizoram khawtin leh vengtina chhungkhat pa rintlak deuh deuhte hi ruihhlo leh tawlhru, a zuarte man theihna ‘hidden power’ pek vek ni bawk se. Hetianga theihtawp chhuaha a taka thawh a nih ngat chuan ruihhlo leh smuggling hi kan do rem thei deuh ang. A bo a bang awm lova do rem thak erawh khawvel a nih avangin a theih loh tih kan hriat a pawimawh. Mahse, tun dinhmun mek ai hi chuan nasa fein kan ziaawm ngei ang. Chuvangin, Mizoram sawrkar hian bengsika ngaihtuahna siamin ruihhlo do rem dan tur ruahhmanna tha zawk duang vat se kan ram hi a damkhawchhuak leh thei ngeiin a rinawm. “Zoram tang fan fan rawh aw? I hnuk a la chat êm love.”