Tam Politik : Riltam an zalen thei lo – 2

  • Tatea Royte, MZU
  • Kristianna leh Tam

Kan pi pute awpbeh an nih a, awpbettute hmaa an tlawm a, an kun takah chuan hlauhna, tihna leh huatna nen mingo te chu an en lo thei lo. Kan pi pute zalenna chala chil hnawmtu an (Mingote) nih tlat avangin. Awpbettute chu an inbun nghet ta sauh sauh a, chhiah pawh Rs. 2 kum tinin awpbettute hnenah an pek a ngai ta. An rilruah chuan mingo huatna a tam a, an buh te, an khuate leh an in leh lo haltu an nih avangin.

Chutiang karah chuan missionary an rawn lang a. Chanchin tha an rawn pu lut. Mahse mingo sakhua chu an duh lo a, Kristiana inlet hmasa te chu an nuihsawh a, an hmusit. Chanchin tha hriltute do let nan chuan Puma Zai a rawn lar chho ta a. Khaw tin deuh thawah chuan Puma Zai chuan ram a la nasa hle a, mipuite chu a hneh em em mai a ni. Mipuite a hneh em em chhan ni a lang chu an sakhua, culture leh tradition a harh tharna movement a nih vang a ni ang. Puma Zai chuan hnama chianna a rawn thlen a, mingo sakhua dona a rawn thlen tel bawk a, tin, Kristiana inlet tawh te pawh chu Puma Zai movement avanga let leh te pawh an awm.

“Lehkhabu keng, vai lem chang, chanchin sawi reng renga puma” ti tein Mizo Kristian hmasa te chu an lo deuhsawh thin. Rohmingmawii article Conversion To Christianity : Some Perspective tihah chuan Mautam tam kha tla lo se chuan Puma Zai movement hian Christianity tan a chhe zawngin nghawng nasa takin a neih theih thu a ziak.

Puma Zai hian ram a la nasa a ni ang, missionary hmasa te pawh kha an beidawng hman lek lek. JM Lloyd-a, Welsh Missionary, chuan a lehkhabu On Every High Hill tihah chuan “Rawngbawltu kal kual thinte chuan chanchin tha hril chu phurritah an ngai tawh a. Chanchin tha chuan a hmun a hloh chho mek a, miin an ngaithla duh lo a ni. Lushai ho bulah hi chuan Krista vanga kan thiltih te chu a hlawhchham niin a lang.” tiin a ziak hial a ni.

Chutiang khawpa Puma Zaiin ram a lak nasat lai tak chuan tam a rawn thleng dawn hnai leh ta der mai a. Mau chu a par chho leh ta a, thangnang te an puang a, tam rawn tla tur an chhinchhiahna te chu a rawn thleng chho leh ta. He tam tla hi 1911-a Mautam tam kha a ni. Mipuiin buh an neih loh takah chuan ei tur an nei ta lo a, zu siamna tur an nei ta lo bawk a, an ran te pawhin ei tur mumal an nei lo a, retheihna rapthlak tak chuan a tlakbuak. Mihring riltam an zalen thei si lo a, mingo te kha an hnaih lo thei lo.

He tam tla hi mingo te’n Mizote min awpbeh hnu leh Missionary te rawn thlen hnua tam tla hmasa ber a ni. Mautam leh Thingtam tam chungchang hi chu thuziak atangin mingote chuan an lo hre tawh thin a, mahse, an la tawng lo. Tam tla hian kawng tam takin ram la turin a pui.

Kum 1911-a tam a tlak hma kha chuan Kristian tih tham an la awm lo a, mi 37-ah mi 1 vel chauh Kristian an awm. Tam tlak avanga tawrhna, a kaihhnawih leh thil dang te a reh tan meuh, kum 1921-ah chuan Krstian chu mi 7-ah mi 1 vel lai an ni tawh. An pung chak hle. Tam tlak hma hi chuan ram lak a har em em a, tam a tlak chiah hian ram an la ta duai duai mai a ni. Kum 10 chhung lek hian 1000 percent-in Kristian an pung.

Tam a tlak hian sap te chu an tam ve lo a, ei tur an nei a, an nghei ve lo. Chu chu kan pi pute tan chuan a itawm ta em em a, sap (missionary emaw administrator emaw) hnaih chuan chaw ei tur te an nei ve zel a. A bik takin missionary te an ngaih dan te chu an thlak chho a, an do tawh lo a, an hnaih sauh sauh zawk a ni. Chaw petu kut an seh ngai si lo a.

Inner Line Regulation avangin an duh duhna hmunah te chuan an kal kual thei ta lo kan tihtawh kha. A rukin Inner Line pelh te chu an tum ta hram a, pem kha an ‘coping mechanism’ a nih tlat avangin. Ei tur an zawnna lama an pemna hmunah, outpost te hela an kal a ngaih avangin, phai ram an thlen chuan cholera avanga thi te pawh an awm nawk.

Awpbettu sawrkar chuan buh te chu Tlawng lui atangin a la lut a, Tlawng lui kamah te chuan mipui riltam te chu an kat nuk a, buk te an sa hial. Mahse chung lawng te chuan buh chauh a rawn la lut lo a, cholera natna te pawh chu a rawn la lut tel a. Mipui riltam avanga taksa chak tawh lo te chuan an inkai chhawng zel a, khaw hrang hrangah a darh a, tam avang chuan natna hlauhawm tak a rawn lut tel ta. Cholera natna vei te chu khaw pawnah thi tura hnutchhiah an ni thin.

Tam la let tur chuan an pathian hnenah te chuan an inthawi nasa hle a, mahse, an ran neih te chuan a daih tawh bik lo. Ei tur an nei lo a, inthawina tur phei chu hla tak a ni. An ‘coping mechanism’ chu an thlak a ngai chho ta a. Kum 1911, May thlaa Dr. Fraser-a ziah danah chuan, “Nasa takin Tam hi a tla mek a. Buh thar leh hma chu hmalak ngaihna a vang rih hle. Tam tuar te, nausen telin, engtik lai pawhin an rawn hruai reng a ni” tiin.

Duh thlang thei dinhmunah an ding tawh lo a, mingo te kha an hnaih ta zel a. Kyle Jackson-a chuan mipui te an riltam tak zelah chuan missionary te chanchin tha hrilna hun tha a rawn inhawng ve a ni a ti.

Missionary te chu Mizote thian tha an ni chho ta a, Lal te pawhin an do reng thei tawh bik lo. Missionary te nunah khan kan pi pute’n an ngaihhlut em em tlawmngaihna a awm tel tlat bawk nen.

Kum 1911-a Mautam Tam khan thil dang tam tak a rawn thlen kan tihtawh kha. Chung zinga mi chu mingo sawrkar laka leibatna nasa tak kha a ni. Tam tlak laiin buh lei nan pawisa an nei si lo a, sawrkar lakah chuan lei an ba ta teuh hlawm a. Sawrkar laka an leiba rulhna turin missionary te chuan inhlawhna tur te an siamsak thin. Pu Buanga (Rev. JH Lorraine) chuan “Sawrkar laka an leiba rulhna turin hna ka thawh tir a, hlawh ka pe.” tiin kum 1915 khan a lo ziak. Chung inhlawhna te pawh chuan mi tam tak kawng tam takin chhawk mah se an leiba chu an rul seng chuang lo a, Feren (French) rama indopuia kal tam tak pawh kha sawrkar laka an leiba rulhna turin a ni.

Kum 1915-ah khan chhim lamah chuan buh leh thlai an thar mang lo a, Sap Upa (FW Savidge) khan mi a pui nasa hle. Tin, Annual Administration Report of the Lushai Hills-a inziakah chuan, kum 1916 khan buh leh thlai chu Mizoram pum puiah an thar tha leh ta mang lo, a kum leh, kum 1917-ah pawh chutiang bawkin. Tin, PWD hnuaia kawngpui laia inhlawh te (an leiba rulhna tura inhlawh te) chu an inhlawhna tihtawpsak a ni, PWD funding tam tak chu indopui pakhatna avanga pawh pen anih avangin.

Chutiang karah chuan influenza natna chu a leng leh. Chhinchhiah vek theih chu a ni tawh lo a, mahse, a tlem berah mi 4627 vel influenza vang hian an boral ni a ngaih a ni. A hunlai a mi zawng zawng zing a 3 percent chu he natna avang hian an thi a ni.

Hetiang teh nuaih a nih avang hian missionary te tan kawng a inhawng nasa em em mai a. Tam a tlak hma kha chuan an beidawng hman lek lek hial a nih kha. Tam tlak hnu erawh mipui riltam te, pi pute’n an hmelhriat ngai loh natna vei te, sawrkar laka leiba ngah tak tak te tan chuan missionary te kha an thian tha ber te an ni. Lal pawh awpbettu sawrkar hnuaiah a kun tawh si a, an nun dan hlui te pawh kaihthawh tum eng ang mah se tam a tlak avangin an thei si lo. Mihring riltam an zalen thei si lo. Duh thlang thei dinhmunah an ding lo.

Harhna ropui thleng te pawh kha kan en let ve a ngai a. Kum 1913-a harhna leh kum 1918-a harhna kha mipui harsat lai, tam tla an tuar lai, mipui an riltam lai, an chak loh lai, buh leh thlai an thar that thei loh lai, natna (cholera leh influenza) a len lai, leibatna nasa takin a tlak buak lai a ni. Harhna sawi nep kan tumna a ni lo a, harhna thlen hun lai (context) kha kan zuk thlir tel a pawimawh kan ti mai a ni. Kum 1911 leh 1921 inkarah khan Kristian 1000 percent-in an pung kan tih tawh kha.

Tin, kum 1929 khan Thingtam tam a tla leh a, ruah sur nasat avangin lei a min nasa em em bawk a, Minpui Kum tihialin sawi a ni thin. Kum 1921 census a Kristian zat 30.02 percent kha kum 1931-ah chuan 47.52 percent lai a ni tawh. Tam tla leh a nghawng thil dang tam tak leh chhiatna dang thleng kha Kristian kan nih chhanah kan puh fai vek tihna ni lovin nghawng lian tak a lo nei ve a ni kan tihna a ni e. Tam kha tla lo se Kristian kan ni kher ang em? Kei chuan a chhanna ka nei lo. Zawhna lian tak chu a ni.

Leave a Reply

error: Content is protected !!