Patling veltu: Kar a zau lua

  • Rinfela Chhangte

Semester exam a hnaih tawh êm avangin phone ka khawih khât hle a, social media-ah active rih lo mah ila min lo ngai tu an awm erawh chu a rinawm loh. Zing lam darkhat velah instagram chu ka han hawng a, tuai thlak a awlsam si a, a hmuhnawm hle. Chutah le trend thar alo awm a, mi ngilnei tak takin midang chanhai zawkte hnenah phal tak a thil an pêk thin na video chu ani. Chutiang zinga ka hmuh pakhat chuan ka hnuk a khawih tlat mai, a tlai tawhin a reh thiap tawh e tilo chuan ka in hrut feih feih lo chauh.

Chuta ka thil hmuh chu heihi ani, patling pakhat hian a nu, wheelchair a thu reng mai chu alo nawr a, an lan danin khawvel nuam ti ber ber chu an nih hmel loh hle. Chutah le mi ngilnei pakhat hian nitin mamawh eng eng emaw hi a rawn koki chhuan a, an hnen a thlen dawn chuan a tlu dawn lek lek; kan patling pakhat chuan chupa chu alo pui thuai a, a hlan thlak sak vat, mi ngilnei chu in siam rem velin a thil ken chu lak lêt leh sak lovin a kalsan daih. A thil tih awmzia chu hria in patling chuan a nu, wheelchair-a thu reng mai chu hlim taka men pur chung chuan an hmuh tir vela. Chutia nitin mamawh tak meuh meuh pawh an hlim puina chuan, keini in ho lam taka kan ngaih pawh hi mi tam tak tan chuan a sual a sual chhuah ngai ani tih ka hriatin ka rilru ana hle.

Chu video ka en zawh chiah chuan grammy awards a rawn lang thla ve leh nghal a, zaithiam tam tak, an zaithiamna aiin an hausakna a nasa zawk ang chu maw tih tur hlir fuan khawm chuan fiamthu nuihzatthlak loh zet zet thawhin an lo nui tawi hmuk hmuk.

Chutah le! rilru na atang chuan lungawi lohna in min rawn hneh leh vat a, khawvel khata piang theuh theuh heti taka inthlauhna hi thil dik ani thei dawn em ni; mi thenkhat, kum zahnih pawh dam leh se tuna an neih sa ring hian nuam sa takin an awm thei tawh ang chu tih tur an awm laiin mi thenkhat, tuna an thawh hlawh ang hi kum zahnih chhung thawk chhuak leh se mi pangngai an rawn pha ve tawh mai ang a tih tur an awm leh bawk. Mi rethei leh chanhai zawk te hi an thatchhiat bik vanga rethei ta mai a puh thluk ngawt theih ani hek lo. Kan economic – political structure thiam loh ani thei angem?

  • Pu Liana’n ‘Equal opportunity’ kan nei a ti

Chuti chuan ka lungawilohna chu ka mi hriat tha tak Pu Liana hnenah ka thlen ta a, ani chuan John Rawls-a ngaihdan chu pawmpuiin mi zawng zawng mai hian mi hausa kan nih loh tal pawhin nun khaw pangngai ve tak kan neih theih nan hian tu mai pawh hian ‘equal opportunity’ kan nei alawm tiin a ngaihdan a sawh nghet ve bur. Ani ngaihdanah chuan khawvelah hian a thawk rim rim, a zir nasa sa, a rem hria hria, a vei veite chuan hnehna an chang thin a ti awlsam piat mai a, anih na lai chen te pawh a awm ve mial mahna.

Mahse kan pian tirh phat atang hian tu mihring mah hi ‘environment’ inang nei a piang kan awm lo tih lai tê hi a hmuh kân deuh em aw! Hetah Pu Liana te chhungkua, an thlahtute atanga sawrkar zêm zen tan chuan nasa taka zir a, rem hre tak chunga zir chhuak thei turin zirna rûn belh alo awlsam a, rim taka a thawh (nge rim takin a pa hmelhriatte an bia?) avang chuan alo zir chhuak a, alo hlawhtlingin, alo hausa thin. Chu mai bakah Mizorama zirna chu duh tawk lovin, phai lama a zir avang te chuan a ngaihtuahna te pawh alo changkang ang. Chutiang mi tan chuan ‘Equal opportunity’ chu thil awihawm tak te pawh ani ta ve ang.

Mahse Zo khaw lama ka Pu Té-a tan chuan hausak leh nun khaw nawm ve deuh chu sawi loh, eichawp mamawh nitin maia a nei thei ringawt chu atan thil hlu a ni. Pu Té-a zawng an thlahtute atanga kuthnathawk an nih avangin zirna ngaipawimawh tura fuih tu a nei lem lo, an tan chuan nileng maia Sawrkar sikul, sikul tha pawh ni hlei lo, zirtirtute pawh a zirlaite aia beidawng zawk, hlawh avang chauha rawn thawk ve, zirtir hna an “passion” pawh ni lêm lo, kum lamin a chaldelh tawh avanga tunlai thangtharte mizia hrethiam lova hrawk leh vak mai ching hoin an kil khawmna hnuaia awm ai chuan, pawl li pawl nga vel thleng zir a, finna leh hriatna phawchhuak lem lo, ziak leh chhiar ringawt thiam a, sawrkarin hamthatna tur an tih lehkha mawi sign ve thiam tawk tur chauh a zir a, a bak chu an nitin nuna an damkhawchhuah ve na; lo lam a chhungte puih kha an tan chuan thil awmze nei zawk ani ta ve ang. An tan chuan zirna sang pui pui chu opportunity cost alo chang ta thin, an tam mai dawn asin!

Hêta Pu Liana’n ngaihtuahna a sên dan leh Zo khaw lama Pu Té-a ngaihtuahna sên dan chu thil inang ani thei tawh lo hrim hrim. An pianna leh an chenna hmun economy a danglamna te chu inequality ani nghal ringawt. Tin, equal opportunity pawh chu lo nei tak reng pawh ni ila Martin Friedman-a sawi dan takin equal outcome chu kan nei thei dawn chuang lo. Inequality a awm erawh hi chuan system chu duan ang ngeiin a thawk ani tih a ti lang tih Vei âwn tak chungin ka’n zep tel hram ange.

  • An thawkrim ve asin Pu Lian!

A thawh a thawh nasat zawngah phei chuan “An retheih chhan chu an thatchhia”, tih tawngkam hi bawmak thu mai ani tih mit leh beng nei tawh phawt chuan hre rawh se. Lei leh van zawng zawng a sum a ropui leh a hlut ber takah chuan a nei ve lo leh a ngah ve lo te chuan thih tha beihin an beih alo tul a, an tam in an thi mai dawn si a, an dam khawchhuah nan leh nupui fanau leh chhungkuate chawm nana thawh hreh an neih tawh lohna chu hmuh hmaih loin tutute emawin remchangah an lo la leh hloh a, Pu Marx-a’n labour power leh surplus value a sawi ang takin an thlan far mil miah loin an mahni leh an mahni an inhralh alo tul ta thin zawng anih hi.

Zin veivahnaah tar kun rûn tawh khawi khaw dai daiah emaw an thlai thar an lo thutpui ve te, a chhut lai pawh khu a hmu thei tawh emawnile tih hial tur ten rora chher chhuan hnuk chunga tuboh an lo hum ve te, patling, fate hrawk chawm ngaiin nitin mai a helper rate a cement an lo chawk ve te ka hmuh hian cheap labour sawi mawi ching te, sawrkar atanga hamthatna lo thleng mahni ipte a lo ahruk chingte,dawr changkanga dil tlawm ngai hleilo, kuthnathawktute man chhiar sa dil tlawm phet chingte, Michael Kimmel-a’n “Privilege is invisible to those who have it”, alo tih anga mahni nawmsakna leh vanneih zia hre lêk lova thil ho lam a rilru tihhah ching te hi ka hua a, an duhamna leh an thlir thui lohna te chuan ka rilru an ti na.

Tin, eiruk chungchangah, Mizoram mipui te hian tax te hi pe ve ta tawk tawk ila, eiruk chingte hi kan chhuizui kan chhuizui peih phah mai lo’ng maw ( mahse tax chawi vak vak ngailo a awm hi a nuam si a tiraw).

  • Concentration of Wealth

Ni khat puar khawp hmulo an la awm laia, Trillionaire hmasa ber kan nei te hian rilru a deh dan a dang khawp mai. UBS Global Wealth Report 2026 in a tarlan danin global wealth chu nikum, kum 2025 khan nasa takin a thang tih kan hmu thei; 2023 khan growth of wealth chu 4.2% niin 2024 khan 4.6% ani a, kum 2025 a tawp meuh chuan wealth growth chu 10.8% lai alo ni ta. Khawvel hausakna (collectively) chu a thang nasa in sum kan van ngah tlang tak em kan ti thei em? Hnai lo ve! Statistics-ah sang hlur ringawt mah ila a hausa zual ten min hliah khuh hneh em vang alo ni. Global wealth chu top 1% te hnenah nasa takin a insawrbing. UBS Global Wealth Report leh UNU-WIDER (United Nations University Institute for Development Economic Research) ten an chhui chian naah chuan Global Wealth chu usd 450 trillion – usd 500 trillion vel niin an ngaihruat a, chuta tang chuan mi hausa zual 10% (top 10%) te chuan 85% lai an hûm ani tih an tarlang; a bak 15% chu keini 90% la bang te hian kan in sem tihna ani chu, a za lo thin kher mai ! Elon Musk-a hausakna ringawt hi nominal GDP-in la ta ila khawvel a ram hausa ber 22-na anih pui thei dawn zu nia! Kan va inang lo….thin em.

Pandemic lai te kha thlir lêt ang; mi tam takin sum leh pai leh ei leh in tur an harsat em em lai, kum 2020 leh 2021 chhung lek khan billionaire / millionaire ho chuan tech sector value a than avangin (online a thil tih vek angaih tak vang te) leh asset scarcity an hman tangkai leh hloh avangin $3 trillion laiin wealth a pung.

  • Charity an pe reng tho alawm!

Ekhai ! An pe reng tho e! Mahse, ‘mahse’ hi a awm leh thin. Charity an chhun luh ruih ruih te pawh hi a chhung lût tute tan thil tangkai leh tha a chang zawk thin te, a nei nung sa in a neilo an pêk tâk te aia an hlawk leh thin zawk mai emaw a tih theihna lai te, charity, sum ang zawnga chhun luhin nghawng thalo a neih theih dan leh alo neih tawh dan te thlir leh lawk ang.

Heng corporate international charity Big Aid emaw BINGO ( Big International Non – Governmental Organisation) kan tih mai Oxfam International-te, World Vision International-te, Save the Children leh adt. mai bakah private individual (millionaire leh billionaire) te leh ram lian leh hausa tak takte hian nasa takin ram rethei leh hnufual mai bakah, khuarel chhiatna tâwk ram te hnenah eitur leh mamawh dang bakah, sum ang zawng pawh in a tluk-leh-ding-awn tam tak pein an ‘tanpui’ thin.

Mahse he’ng charity te hian temporary relief chiah an pein, chronic, structural poverty kan tih hi a hnem tak taklo. He’ng charity lian pui pui hian poverty natna lian tak mai chu ti dam loin a hnem ringawt a, economic hnimhlum tiin a sawi theih ang.

January 2010-ah Haiti chu lirnghing na tak, 7.0 magnitude laiin a nghawr khan international agency ( USAID, UN World Food Program leh adt.) te chuan emergency food aid an chhung lût ruih ruih mai anih kha, Samari mitha an che e kan ti mai dawn em ni? kan tih hmain thlir zel phawt ang aw! USA hian policy pakhat Cargo preference act of 1954 tih hi an nei a, chu policy hnuaiah chuan USA in food aid a pek tur tam zawk chu American farmer-te hnen atang chauh a lei tur a ni a, a thawn chhuahna (export) pawh America sawrkar hnuaia in register lawngte chauhin an phur chhuak tur a ni tih hi a ni. Chuti chuan thla thum teh meuh mai chu American buh leh thlaite chuan Haiti ram mipui tam mai turte chu an chhawmdawl ta ani. Mahse thil hmuhhmaih (nge hmuh loh luih kan ti ang?) lian tak a awm, khati lai khan Haiti in chhiatna rapthlak tak tawk mahse, an agriculture hmunpui ber Artibonite Valley, chhiatna hmun atanga darkar thum vel tlan lek chu nghawng lian tham awmlo in a awm a, thar chhuah an la nei reng, nimahsela an thlai thar te chu an hralh thei ta hauh lo, America atangin eitur a thlawn a sem chhuah anih miau avangin mipui te tan chuan an ram thar mah nise Nationalist rilru put vak a theih rih loh, American thlai thar a thlawn a lak tur a awm reng si a. Haitian agricultural market chu nasa taka subsidized American produce chuan a nêk chhe vek mai ani. Zawhna a awm thei, “An agricultural market chhe mahse mi tam zawkin a thlawnin ei leh in an nei tho si a, economy a sector pakhat lek chuan lo tuar rih mahse a pawi dawn em ni?” Tih hi ani. Aw Pu Lian i dâwn tawi lua! Agricultural sector-te zawng Haiti ang developing country tan chuan an ‘backbone’ a ni a, short-term a nghawng a neih hian nasa takin buaina a chherchhuan thei : agriculture sector tlu chhia chuan thlai thartu leh zuartute bakah truck driver-te, warehouse workers-te, bazar-a thlai khulh chhawn lo zuar leh tute, nitin maia leilet a inhlawhfa thin te chuan an hna an chân ta. Chu’ng mite chuan ei leh in nei rih mahse thawhchhuah mumal an neih theih tak si loh chuan ei leh in baka mamawh dang, damdawi te, silh leh fên te, bill te, an fate sikul fee leh adt. pekna tur pawisa an nei ta hauh lo.

Hetia Haiti thingtlang mipuite’n hna an neih tak lohah chuan khawpui zawkah an insuan lût lo thei lo, chu tak chuan Port-au-Prince-ah population explosion thlen hialin, hna va hmu lêm si loin chu khawpui infrastructure-in a dawl meuh loh mipui nuai tam tak an pêm ta anih kha.

Tin, foreign aid a an innghah thûk tak lutuk avangin thil tam tak chu import alo ni ta a, an pawisa hlutna chu an chân leh ta zel anih kha.

Anih chuan charity chu ka do ta tihna em ni? Ni hauh lo ve! Charity an kalpui dan, a ‘system’ hi a ni ka helh leh tak chu. Hetianga Cargo preference Act vel hmang lo hian, puih duhna thinlung tak tak puin, mahni tang hma ngawt hai mai lo a American farmer-te ngawt duhsaklo khan, lirnghingin a nghawng nasat phak loh Artibonite Valley-lamah te khan tan han khawh ta se tihte ani ka lo ngaihtuah ve mai mai ni. Chu chuan unemployment a khap dai deuh anga, an tûn dinhmun ai hi chuan an self-sufficient leh vat zawkin a rinawm. Nge Capitalist ram atang hian ka beisei sang mah mah zawk em ni?

  • Retheihna hi a awm réng tura ngaihna hi

Pu Liana chu ala tang ve fan mai, “Retheihna te chu khawvel ken tel ve rêng alawm dan beh theih anilo”, ala ti talh mai, Italian intellectual leh philosopher ropui Antonio Gramsci-a’n ‘Cultural Hegemony’ a sawi min ti hrechhuak tlat mai. I han thlir leh dawn teh ang.

Gramsci-a chuan mipui te chunga rorel tur chuan tharum (force) niloin an rilru leh ngaihtuahna hrual hnua an mahni remtihna(consent) hmang ngeia thununna hi hman a ni thin ati. Kan rilru leh ngaihtuahna te chu sawrkar chakna (political society) leh tharum niloin, khawtlang (civil society) a zirna in atang te, sakhaw hmun atang te, chanchinbu leh media hrang hrang hmang te a dik leh diklo leh ni leh nilo inzirtir kan ni a, chuvang ani ‘hei chu a mawi lo ve’, ‘hei chu a âwm lo ve’, ‘hei chu a âwm ve reng a ni’, ti tein rilru kan lo neih tâk thin. Hei vang tak reng hi a ni, Pu Liana pawhin a rilru te te a retheihna chu awm ve rêng tura a ngaih ni, leh lam kawng zawng tak chuan siam that theih loh anga ngaih hian a hahdamthlak zawk ve thin bawk si a.

Tin, hemi chungchang hi economist, sociologist leh philosopher te thleng a inhnialna tawp theilo a ni. Mahse hriat a tan a pawimawh chu khawvelah chuan harsatna (scarcity) chu thleng ve rêng tur chu a ni tak meuh mai, mahse chu scarcity a thlen hunah resource chu tu ten nge chang? Resource chu inzât tlangin mitinin an chang em? Mi tlemte lehkha tangkai ngah chin chuan resource chu changin, rualkhai lo taka sem chhuah anih chiah hian poverty chuan hmun a luah ta thin a lo ni.

  • Tlipna

Anihna takah chuan khawvel mipui zawng zawng chawmna tur khawp eitur chu kan thar chhuak a, nimahsela tinge Trillionaire hial kan neih tawh lai a tûn thleng mai a riltam a eitur la neilo te, tui thianghlim in tur neilo a boral ta te kan la tam em em mai le, ei leh in te chu human rights ni awm tak te pawh a ni si a tiraw. “Leina tur pawisa an nei miau hleinem” ti a i chhang anih chuan ka dem hle mai che. Chu chhanna chuan kan system famkim lohna a entir a, mihring nunna aia sum i hlut zia a ti chiang bawk. A chang chuan tute emaw hausa leh thil ti thei takin an in chhek arbawm theih nana ti luiin hetiang hian system chu duan ani ta te pawh a ang thin hle.

Chuvang chuan heti zât kan sawi chhan, a tir a patling leh a nu wheelchair a thu reng mai ang kha hriat kan nei anih chuan chhete tal pawn kan pui ve ang chu tiraw! An ni tan zawng, nitin mamawh pawh thil hlu a ni si a. Tin, rolrelna niah “Ka ril a tamin nangin ei tur mi pe lo va, ka tui a hâlin in tûr mi pe lo va “ ( Matthaia 25:42) A ti palh ang tih a hlauhawm, mi tê ber chunga kan tih loh chu A chunga tilo a lo ti bawk si nen.

Leave a Reply

error: Content is protected !!