- Laiu Fachhai
He article hian kan Mizoram Sawrkar hrawn mekin Supplementary Budget (SB) leh Revised Budget Estimate (RE) chungchanga policy a neih leh a kalpui dan chu common sense-a thlîrna tlang atanga thlir a tum dawn a ni. Hriat lawk loh policy thar, chhiat rupna, thil man to thut (inflation), hlawh leh DA tihpun leh thil dang chi hrang hrangte a awm thin avangin hriat lawk loh sum hmanna (unforeseen expenditure) pawh a awm reng thin. Chuvangin, SB leh RE te hi siam a tul thin a ni.
Kan hriat theuh angin, Supplementary Budget chu State Sawrkarin a siam theih a ni a. Original Budget aia sum mamawh belh a awm avangin Fiscal Year tawp hma ngeiin siam a ni thin. Chutichuan, chumi Fiscal Year atan chuan Central Sawrkar lamah sum a dil belh thin a ni. State Own Tax Revenue (OTR) leh Non-Tax Revenue te atanga hmuh tur sum pawh a tel bawk.
Revised Budget Estimate erawh chu Autonomous District Council (ADC), Municipal Corporation leh State Sawrkar hnuaia department leh project-te tan duan a ni thung a. An budget estimate aia sum mamawh belh chu State Sawrkarin a pek thin a ni. Chutianga tha taka, hlawkpui tawnin, inzah tawnin leh lawm tlang taka a kal thin lai chuan, kan Sawrkar hrawn mek chuan ADC-te RE chu FY kum hnih lai a pe ta lo va, chuvangin ADC-te chu harsatna namen loh tak an tawk mek a ni.
ADC-te chuan hlawhah an budget an hmang tam lutuk tih chu RE pek rem a tih lohna chhuanlama siamin, Chief Minister zahawm takin March 5, 2026-a Mizoram Legislative Assembly-ah ADC-te chu “Khawngaih tlak an ni lo,” tia a sawi phei kha chu, ADC-te hi amah khawngaihna avanga ding leh kal angah a ngai em ni, tiin ADC lam mipuite rilru a na hle. Central Sawrkarin chutiang chuan Mizoram Sawrkar rawn sawi khum ve ta se, kan CM pawh a rilru a na ve ngei ang le?
Second Mizoram Finance Commission — heta tang hian Commission tiin kan sawi ang — rawtnaah khan ADC-te tan bika budget upward revision provision awm tawh loh tura rawtna awm anga sawitu an awm a. Mahse, chutiang chu chiang taka inziakna a awm loh. Salary leh non-salary head te dah hran tawh lovin, a hlawmin ‘Grants-in-Aid’ tiin a dah ta a ni. Commission rawtna chu Governor kal chhuak ta, Dr Hari Babu Kambhampati khan FY 2025–26 thleng State tan binding nih tur angin a sawi a. Mizoram Legislative Assembly-in October 9, 2023-ah a pawm a, October 11, 2026-ah notification (hriattirna) lehkha tichhuah a ni.
Chuvangin “ADC-te tan RE tihtawp tawh a ni,” tih thu leh hla awm hi belchian dawl lo thu leh hla niin a lang. Commission chuan RE tihtawp turin rawtna a siam lo. Chumi avang chuan, Mizoram State Sawrkar hnuaia department leh project tam takte tan RE provision a la awm reng tho a ni. ADC-te tana RE a awm tawh lohna tur bik a awm lo.
Chu chauh chu a la ni lo. Dan mitthlirin thlîr chuan, Commission rawtna chu legally binding ni lovin, advisory a ni a, State Sawrkar chuan tha a tih angin a kalpui thei a ni. Chumi avang tak chuan, State Sawrkar hnuaia department leh project hrang hrangte RE pawh State Assembly-ah pawm zel a ni. State Sawrkar hnuaia Department leh Project-te tan RE provision a awm thei si a, eng vanga ADC-te tan bik hian RE chu pek phal a nih loh? He thil hi ADC-te tan chuan lungchhiat thlak tak a ni. Chuvangin Mara ADC-in anmahni ngaisak lohtu-te nena India India Zalenna Ni an hmang ho ai chuan, a hranpaa an hmang ta mai kha hriatthiamna eng emaw chen chu a awm ve a ni.
A chunga kan sawi tak ang khian, hlawhah sum hmang tam lutukna chu State Sawrkarin ADC-te tana RE a pek lohna chhuanlam lian ber chu lo ni ta se, heng hi chu vawi leh khatah suhkian theih chi a ni lo ang. A work in progress a ni. ADC-te tan unforeseen expenditure awm theih turte chu hisap telin ADC Fiscal Year budget-ah tih tel vek a ni a, budget pawh kum tin tihpun zel a ni a, chuvangin, a hranpaa RE siam a ngai tawh loh ang, tih hi chhuanlam dang chu a ni hmel a. He chhuanlam hi dik leh tha anga lang mahse, thu dik zawk erawh chu hei hi a ni: budget tihpun zat chuan unforeseen expenditure pawimawhte a daih vek lo. Chu loah pawh, budget chu kum tin a pung zêl ang chu? State Sawrkar budget pawh kum tinin a pung zêl hi. Chuvangin, budget tihpun chhuanlamah neih a, RE pek loh chu sawrkar policy leh kal dan tha ber niin a lang lo.
Chhuanlam dang leh chu, ADC-te sum enkawl dan an thiam zawkna tura zirtir duhna avangin RE pek loh an ni awm a. RE aiawhin budget tihpun a ni ang a; chutichuan, ADC-te’n an hmuh tur sum an hriat lawk theih chuan, chumi nena inmila sum enkawl dan tur an hriat theih ang, tih a ni awm a. Chuvangin, RE awm tawh lo tura ruahmanna hi State Sawrkarin ADC-te chunga financial accountability leh austerity leverage hmanrua atana a hman a ni, tih ila kan sawi sual em em lo ang. Chutichuan, ADC-te tan hriat lawk loh sum hmanna (unforeseen expenditure) awm theihte chu original budget-ah tel nghal vek a ni ang a, budget pawh a pung zêl ang. Chumi nena inmil chuan kal dan an zir ang a, upward revision a awm tawh lo ang. Hei hi ADC-te tana State Sawrkarin kalpui a tum, modus operandi a ni hmel.
He kal dan, zirlaite leh zirtirtu inkara inlaihchinna ang deuha kaldan pawh hi tha hle tur anga lang mahse, a nihna dik takah chuan Sap tawnga “Easier said than done” — “a sawi chu a awlsam, tih erawh chu a harsa” — an tih ang chi hi a ni. Tu emawin a duh emaw, a duh lo emaw, ADC-te chu India Constitution Sixth Schedule hnuaia nghet taka din leh autonomy thuneihna nei sawrkar an ni a, Central leh State Sawrkar ten an neih sawrkar branch pathum — Executive, Legislative leh Judiciary — te neih ve, establishment lian tak enkawl sawrkar an ni. Engtin nge unforeseen expenditure turte chu an hriat lawk vek theih ang? Mizoram State Sawrkar ngei pawhin unforeseen expenditure turte chu a hriat lawk vek loh avangin Supplementary Budget a siam reng thin a ni lo em ni?
Ni e, ADC-te hi eng party pawhin sawrkarna siam sela, sum lamah dikna, sum enkawl dan thiamna leh sum inrenchemnaah chuan hmasawnna tur an neih vek a ni. Chuvangin, dikna leh rinawmna nun zir zêlin hmasawnna lam pan zêl tur a ni. Hei hi chu State Sawrkar pawhin a zir zel tur a ni ve a, hmasawnna tur tam tak a la nei ve a ni. Chutianga a nih theihna tura State Sawrkarin ADC-te tan bika RE provision siam tawh loh leh RE pek tawh loh chu leverage atan a hman erawh hi chu State Sawrkar meuh thiltih atan chuan a ropui lem lo. Sawi tawh sa sawi nawn leh ila, Municipal Corporation-te leh State Sawrkar hnuaia Department, Project leh Contract hna hrang hrangte tan RE a awm laiin, ADC-te tan bika RE awm tawh lohna dan khauh zawk hman chu hriatthiam a har hle.
A chunga kan sawi tak ang khian, Commission chuan ADC-te tan bika RE awm tawh loh turin black and white-in rawtna a siam lo. Incumbent Sawrkarin political will a neih chuan ADC-te hnenah RE a pek theih lohna tur a awm lo. Central Sawrkar chuan state-te hmakhua ngaihtuahna political will a neih tlat avangin, anmahni party sawrkar lohna state-te pawh SB a phal sak a, sum a pek zel a ni. Loan chi hrang hrang pawh State Sawrkarte a puk tir thei. India hmarchhaka ADC neih ve State dangtea pawh Central Grants & Finance Commission Devolution atanga Supplementary Demand for Grants (RE) chu State Sawrkarin ADC-te tan siam a phal a ni.
A tawpnaah chuan, State Sawrkarin Assembly-ah State SB a pharh theih a nih chuan, ADC-te tan pawh RE neih theih lohna tur a awm lo. ADC-te tan RE chu State khua leh tui, ADC mipuite thatna leh hmasawnna tura pawimawh a nih avangin, State Sawrkar chuan ADC-a mipuite hmakhua ngaihtuahin, ADC-te tan RE system awm thin kha dinthar leh ni se, ram tan a tha ang. Chu lam leh ADC funding lam hawin, he article hian rawtna pathum a siam:
Pakhatna: Central Grants & Finance Commission Devolution atanga sum hmuh theihna hnuaiah, ADC-te tan Central Sawrkarah Supplementary Demand for Grants (RE) dil ve theihna provision siam ni se. Chutianga dil tur chuan State Sawrkar kaltlang a ngai a. State Sawrkarin ADC-te mamawh chu a State SB-ah a tel thin ang a, a fel mai ang. State Own Tax Revenue leh Non-Tax Revenue te atanga pek vek tur ni lovin, Central-ah dil tur a nih avangin, hemi atan tal chuan State Sawrkar hian inphal se a lawmawm ngawt ang.
Pahnihna: ADC-te Budget leh RE-te tan ADC Own Tax Revenue leh Non-Tax Revenue a tam zawk theihna turin tax leh non-tax revenue sum hnar tha zawk leh tam zawk siamin ADC-te chhiah khawn theihna leh revenue lak theihna tihpun ni se. Land and building tax; professional tax; vehicles, boats leh animal tax; tolls leh goods tax; forest leh minerals atanga revenue; market leh ferries atanga revenue; license fees leh ADC-in a khawn theih chhiah dangte tihpun ni se.
Pathumna: State Sawrkarin ADC-te chu RE a pek duh loh mai ni lovin, Fiscal Year-a original budget-a ruat sum release tur tak pawh a tikhawtlai reng thin a nih chuan, ADC-te hrem duhna hrim hrim a nih thei a; chutiang a nih loh chuan, sum a neih loh vang pawh a ni thei e. Chuvangin, ADC-te tana Central Sawrkarin budget hran a siam lawk theihna turin (separate allocation of budget/fund siam theih turin), Sixth Schedule Amendment chu chak zawka nawr thar leh ni se. Chutichuan, ADC-te chuan State budget an tibuai tawh lo ang a, State tan pawh a phurit a zangkhai sawt tawh dawn a ni.