- Rinfela Zadeng
Kum 1700 – 1800 lai vel kha khawvelah thiamna leh finnain hma a sawn nasat em em lai leh mihring finna an chawisan nasat hun lai, fiinna ril – philosophy hmanga Bible leh kohhran an beih hun lai, mihring finna chauh hi a ni kan innghahna tur tia zirtirna lo irh chhuah hun lai – Enlightenment – a ni tiin mi thiam te chuan an sawi thin a. Hemi hmalam leh a hnu lam, vawiin thleng pawhin philosophy leh science thiamna hmanga nun kaihruaia Pathian thu leh Thlarau lam thil te reng reng chu belhchian dawl lo leh thutak a ni lo e tia ringhlel leh ring lo hi kan la awm ta zel a nih hi.
- Eng nge Russel’s Teapot chu?
He tehkhin thu hi Birtish Philosopher lar tak Bertrand Russell (1872-1970), Pathian awm ring lo chuan kum 1952-ah khan a thu ziah ‘Is there a God?’ tih atanga lak a ni a. Hetiang deuh hi Russel-a thil sawi dan chu a ni –
“Khawvel leh Sikeisena (Mars) inkarah hian thingpui bêl (teapot) te tak te, mihring mit leh enhlatna (telescope) a hmuh theih loh a awm a, chu chu a vir vel reng a ni tih sawi ta ila. Chu ka thu sawi chu mi tumahin a dik lo tih an finfiah theih loh avangin an awih tur a ni em ni?”
He zawhna a siam chhan leh a thusawi awmzia chu
- Ka thil sawi chu i hmu thei lo, i khawih thei lo a, i fiah thei lo.
- Chu ka thusawi chu dawt a ni a, finfiahna a awm lo tia min hnial a nih chuan, “A awm lo tih finfiah rawh” tiin ka chhang ang che.
- I finfiah theih loh avangin ka thingpui bêl (teapot) sawi chu a awm tak tak tihna a ni lo.
- Burden of Proof
A tira kan sawi tak ang khan Bertrand Russell hi mi thiam leh ril, philosopher turu tak mai a ni a. Kristiante hian Pathian hi a awm a ni kan ti a, a ring lo chuan a awm lo an ti a. Pathian chu a awm a ni tih ringtu chuan a finfiah tur a ni a, a awm ring lo tan finfiahna a ngai ve lo a tihna a ni. Thil hi a awm tih sawitu mawhphurhna a ni a, thil a awm lo tih sawitu hian finfiah turin mawhphurhna a nei lo tihna a nih chu. Chuvangin Pathian a awm ringute a hnialna tanfung tha elhkhen a ni a, vawiin thleng pawhin Russell-a tehkhin thu khi kan la sawiin kan la zir ta zel a ni hi.
- Pathian thu – Theology atangin
Pathian ringtute chuan “Pathian hi a awm” kan ti a, a ring lo te chuan “A awm tih finfiah rawh” tiin an bei let thin a, Pathian thu hria leh sawifiah thiam tak kan nih loh phei chuan kan chhanna hi a chak tâwk lo fo thin a nih hi. Tin, Russell-a chuan, “Pathian a awm tih sawitu zawk khan finfiahna a nei tur a ni, a awm lo titu zawk khan a ni lo,” a tiin a sawi a, chu chu vawiin thlenga Pathian awm ring lo te tanchhan a la ni ta zel bawk.
Irish Pathian thu thiam Alister McGrath chuan Russell-a tekhinthu hnialkhan hi a lehkhabu ‘Why God Won’t Go Away’ tihah khan hetiang deuh hian a chhang let a. Thingpui bêl (Teapot) chu thil ho mai mai leh awmzia nei lo a ni a, Pathian erawh chu khawvel awm chhan, tha leh dikna bulpui, mihring thinlunga beiseina zawng zawng chhanna a ni. Teapot hi a awm leh awm loh pawhin khawvelah nghawng a nei lo, Pathian erawh chuan a nei lian hle tiin a lo sawi tawh a nih kha. Tin, Russell-a Teapot chu tu man an hmu ngai lo, a chanchin a sawi ngai lo. Pathian erawh chu mi maktaduai telin an tawng tawh tih an sawi a, thil thleng tawh – history-ah a inpuanna a awm a, Bible te, thilsiam ropui zia te hian finfiahna a pe a ni.
Kristian Philosopher Alvin Plantinga chuan, “Pathian ringtu tan chuan Pathian awm rin hi thil atthlak a ni lo a, finna pangngai a ni,” tiin a lehkhabu ‘Warranted Christian Belief’, kum 2000 a a tihchhuahah khan a lo sawi tawh bawk a nih kha. A sawi dan chuan – thil thenkhat chu finfiah kher ngai loin kan ring mai thin a. Entirna’n – nimin khan khawvel hi a awm tawh tih te, kan thian te leh min hmangaihtute chuan dawt min hrilh lo tih te hi entirna atan a lo hmang a nih kha.
Teapot hi awm chhan leh tum a nei lo a, Pathian erawh chuan a nei. Teapot ringtu chuan finfiahna (evidence) pakhatmah a nei lo a, keini chuan Pathian kan rinnah hian finfiahna kan nei –
- Thilsiam atangin: Big Bang – bul a nei. Bul nei chuan bul tanna a mamawh. Rom 1:20 – “A thil hmuh theih loh (a chatuan thiltihtheihna leh a Pathianzia) chu khawvêl siam tirh ata fiah taka hmuhin a awm a, thil siamah chuan a lang a ni; chu vâng chuan, chhuanlam tûr an nei lo”.
- Mihring chhungril hriatna atangin: Mi zawng zawngin dik leh dik lo hriatna kan nei. Chu chu dan a ni a, dan siamtu awm lo chuan dan a awm thei lo.
- Chanchin/history atangin: Isua Krista lo kal thu te, a thih – thawhleh thu te hi history-ah kan hmu a, Teapot erawh chuan chutiang chanchin chu a nei ve lo.
- Tawnhriat atangin: Khawvela mihring maktaduai tam takin Pathian hi an tawngin an hria a, an nunpuiin an thihpui teuh tawh bawk a, chutiang chu a la ni zel bawk ang – chatuan thlengin.