- Dr. C. Lalrampana
Cancer chu mihring taksa cell than dan tur pangngai ang lova thang, inthlah pung chak lutuk, tawp thei lova pung chhunzawm zel a ni.
Cell pangngai chu a hunah a thi a, a thar a lo awmleh thin. Cancer cell erawh a thi thei lo, a pung zel a, bawk angin a insiam a, chu chuan taksa peng dang hrisel lai a ei chhe thin.
Cancer hi Zuk leh hmuam, zu in, ei leh in dik lo, inthlah chhawn, ni zung chakna, radiation, environment, leh chemical thenkhat vangin a awm thei. A chhinchhiahna tlanglawn: Bawk vung reh thei lo, hliam dam har, thil lem har, thisen chhuak fo, rihna tla hniam thut, chau ngawih ngawihte a ni.
A hlauhawmna: A ngaiah a awm reng lova, thisen leh tihrawlah kalin taksa hmun dangah a darh thei. Hei hi Metastasis a ni.
Cancer hi chi tam tak a awm, a hming pawh a awmna hmun azirin a danglam thin.
Khawvelah Australia hi cancer tamna ber niin 46% a ni. Mahse, cancer vanga thi hi China-ah an tam ber a, India 3-na a ni.
India ramah Mizoram hi cancer tamna ber a ni tih ICMR leh Health Department report-ah tarlan a ni. Aizawl district bikah mipa nuai 1 zelah cancer vei thar 269.4 an awm, hei hi India ram pumah a sang ber a ni. A pumpuiah Mizoramah mi 1,00,000 zelah 189.7-in cancer vei thar an awm, India average 98.5 aiin a let deuh thawin a sang zawk. Northeast India pumpui hi 2020-2021 atang khan “cancer capital of India” tia sawi hial a ni bawk. Health official-te sawi danin a chhan lian ber chu: Kuhva leh tuibur, zial leh sahdah, khaini hmuan uar lutuk
Sarep, vawksa thau leh mawm ei uar, ei leh in dan dik lo, Genetic factor leh lifestyle-te a ni. Cancer tam zualte chu Pum (stomach), Chuap (lung), Chaw kawng (esophagus), leh hmeichhiaah chuan chhul hmawr cancer-te an ni. Tunah Mizoram sawrkar chuan Aizawl Zemabawkah Mizoram State Super Speciality Cancer & Research Centre a sa mek a ni.
Cancer chihrang hrang zingah Lung cancer (Heart cancer) hi khawvela cancer zinga vang ber a ni. Primary heart tumor (lung atanga intan hi Mihring 100,000 zinga 1.7-28 vel chauh an ni. A percent %-a chhiar chuan 0.0017% -0.028% vel chauh a ni. Chung 0.0017% – 0.028% zingah chuan, a tam zawk hi a hlauhawm lo (benign) a ni a, a cancer tak (malignant) chu 25% chauh a ni.
Cancer zawng zawng belhkhawmah, primary heart cancer hi 0.5% aia tlem a ni.
A tlem chhan chu
Lung cell-te hi a pian hnu reiloteah a insiam tawh lova, a inthlak ve tawh ngai lo. Cancer hi cell inthen chak vanga awm a ni a, lung cell a inthen loh avangin cancer a awm thei lo tluk a ni. A tawi zawngin mi 50,000 zinga 1 vel chauhin heart cancer an vei ang a ni.
Hetih lai hian hman kum 1990 vel atang tawh khan Mizoramah rilru cancer vei an tam hle. Rilru cancer nasa tak tak phei chu an awm mai mai pawh hi an hah hluah hluah a, a lanchhuahna (symptom) pawh chihrang hrang a awm. Chungte chu: Khakna te, thinurna te, tauhna te, anna te, Itsikna te, huatna te, elrelna te, pamhamna te, sawichhiatna te, mi rel leh sawiselna te, chuhhelhna te, huamhauhna te, mahni hmasialna te, hlemhletna te, Phakarna te, huatna te, tualthahna te, sualna zawng zawngte nen Mizoram mipui leh chhungkaw tin a luh chhuah hneh hle. A bik takin rilru cancer hi hmeichhiain an vei nasa bik hle. Chhungkhat nu leh pitar zing tawngtai inkhawm thulh ngai miah loho leh inkhawm/zaikhawm khuang rik ruala lam nghal thei zelho zingah rilru cancer vei serious tak tak an tam hle tih World Christian Research Centre (WCRC) chuan a tarlang niin a lang.
Hei bakah hian kohhran upa, pavalai, evangelist, missionary, pastor, Kohhran hruaitu, thalai hruaitu leh NGO hrang hrang hruaitu, YMA, MHIP, MUP, MSU, Sorkar Officers, MP, MLA, Ministers, politician, zirtirtute leh sorkar hnathawk, drivers-te bakah kut hnathawk, sumdawng zawng zawng thlengin he natna hian a luh chhuah kim hle a, a symptom lah hian a thawk na thei hle bawk. Rilru cancer natna hi ring lo mi aiin Kristiante’n an vei nasa zawk a. Ringlomite zingah mi zaa 20%-in an vei laiin Mizo Kristiante zingah erawh zaa 80% velin an vei deuh reng nia chhut a ni.
He rilru cancer tihziaawmna leh nachhawkna Chemotherapy awm chhun an hman lar deuh deuhte chu gospel camping/crusade; Revival crusade; bethel; inkhawm; zaikhawm; pulpit sermon; sunday sikul; inkhwmpuite a ni a, mahse, heng Chemotherapy-te hian a chhawk rei lo hle. Kar 1-2 vel a chhawk tlangpui thin. A damdawi tak tak a wm lo a ni ber mai. Natna khirhkhan tak leh enkawl harsa ber niin a lang.
He rilru cancer natna khirhkhan tak leh chimawm tak, tihdam theih loh hian abikin kan Zoram hi kum 1990 vel atang khan tun thlengin mi a chenchilh char char a, tihdam theih loh, a damdawi ber hmuh chhuah a la ni bawk si lo nen Zemabawka Mizoram State Super Speciality Cancer & Research Centre leh Tata Cancer Research Institute & Hospitals etc-tea enkawl chi a nih bawk si loh avangin Zoram Kristian mipui thlarau zawng zwng deuhthaw chu Gehena meipui lamtluang zawhin a herliam mup mup ta a ni berin a lang.