- Mordekai V. Vungliana, MA History, B.Ed
ZORO National Executive Member
Gen. Hqrs., Aizawl
1) British record kum 1854-ah a lan danin Mizo ten Phaitual-kan thenawm Phai Vai ho te vawi 19 an run. Kum 1860 ah Chhim lam an run leh a, kum 1870 ah Cachar DC Mr Edgar chu Bristish sawrkarin rawn tirin Suakpuilala nen inremna an siam ta.
2) Hemi hnuah Cachar Alexandrapore thingpui huan an run leh a, Mary Winchester an man a, a Pa an that bawk a. Mary Winchester la let turin kum 1871 ah British-lndia sipai Mizoramah an rawn lut a, Ni 21st January 1872 ah sap naupang Mary Winchester chu an hlan let leh ta a. Hei hi Vailen vawi 1 na a ni.
3) Vai sumdawng rawn lut Changsil leh hmun danga inkhuarte chu hnawksak dawna an hriat avangin an run leh a, kum 1888/1889 ah Col Tragiers hovin sipai an rawn lut a, Mizo-Zofate-Zohnahthlakte min tuk tlawm tur a, Vailen vawi 2 na, kan tih British-lndia Sipai an lo luh vawi-2na a ni.
4) Vai len vawi 2 na hi Mizote awp beh tuma lo kal an ni a, nasa takin an indo a. Capt Browne chuan 1890 ah Mizo Lalte inremna a siampui a, tichuan 1890 ah Mizote chu British sawrkar thlazarna hnuaiah kan awm tan ta a.
5) Bristish te hi kan Pi leh Pu te, kan Lalte pawh in an lo do ngam in, huaisen min ti hle a, “Khaw chhak lam lsrael an nih hi min ti a, kan thendarh loh chuan kan awp bet thei dawn lo a nih hi” tiin-Divide and Rule-Thenhrang la awpbet rawh tih ngaihdan-Policy an kal puiin in, min awp beh hnu ah hian thunun kan awlsam nan kan chenna Ram Leilung chu bung 3 ah an then darh ta a. Khawchhak lam Ram Tiau ral chhaklam chu Barma ram a beh tirin Chin State ah an lo awm ta a Chin Hills an ti a, Chhim lam East Bengal (E.Pakistan/ Bangladesh) ah behtirin Hmar lam ram chu Assam ah an behtir bawk a. British Barma alo piang hma khan Chin State chu British India awm a ni a, British Barma alo piang khan Khuavang ram ri khan 1937 khan Mizo danin khuavangramri kham sa ringin Tiau ral lam chu Chi State Barma / Myanmar ah an beh tir ta chauh a ni.
6) Kum 1896 ah East Bengal-Ram a bet leh Assam Ram a, bet chu an suihfin hnuah Lushai Hills an ti/min ti ta a ni.
7) Bristish ten Rorelna chu Thuang 3 ah an then a-Mimal thuneihna sang tak neia rorelna (Autocracy) niin Bawrhsap Superintendent in a keng kawh a. Sakhaw dan hmanga rorelna-Theocracy Missionary ten an chelh a, Hnam dan hmanga rorelna chu Mizo Lal ten an chhawm bawk a.
8) Thuneihna sang taka thuam Bawrhsap leh Missionary ten Aizawl hi Headquarters ah an hmang. Bawrhsap chu Raj Bhawan ah awm in, Missionary te chu Aizawl Mission Veng ah an awm bawk a.
9) Bawrhsap chuan Mizoram chu Sub Division hnihah min then darh leh a, North Lushai Hills leh South Lushai Hills ah te then in Mizoram pawh hi bung hnih ah min then darh bawk a, Circle ah then sawmin, North in circle 10, South in circle 7 ah min then hrang zui bawk a ni.
10) Missionary lo lut hmasate chu kohhran hrang pahnih Welsh Mission Church leh Baptist Mission Church te an ni a. North Lushai Hills chu Welsh Missionary in min kaihruaiin, min awp a, South Lushai Hills chu Baptist Missionary ten kaihruaiin an awp ta bawk a.
11) India ram chu kum 1947-a lo Independent khan India ram chu Dominion-ram awp pahnih ah then a ni a. Mosolman ram Pakistan ram leh a zau zawk Hindu Ram – India tih hming pawh hi put chhoh tlang a ni a, Burma pawh sah thlak fel nghal a ni a. East Bengal pawhin Mosolman Ram Pakistan a zawm a, East Bengal tih hming tuna Bangladesh ni ta hi East Pakistan tih a ni ta a ni.
12) Mizoram chu ram 3 India, Burma leh East Pakistan-Tuna Bangladesh ni ta ah a tlazep in min thendarh ta a ni. Mizote hi State hrang leh Ram hrang hrangah kan awm darh ta a.
Manipur Mizo-Zofate chu kan unau Kuki ten Lal nei hrang mahse Meitei Lal-Raja thuhnuai ah an awp behna hnuai ah an tlu lut zui bawk a. Tripura zampui tlang dung a mizo te pi pu te hunlai atanga lo cheng tawh chu Reng Lalram Tripura State ah an beh tir a. Assam-Halflong a cheng Mizo-Zofate-Hmar, Biahte,Vaiphei hnam te chu Assam ramah an bet zui bawk a. Hemi bakah hian Mizo-Zofate chenna THANGRAM a Mizo-Zofate-Hrangkhawl, Ranglawng, Mualthuam , Sakechep, Aimol, Chorai ho awmna pawh Assam State ah an beh tir bawk.
13) Hetia min thendarh hi British ho vek in duh lovin, Kum 1892 khan Calcutta Fort William ah CHIN-LUSHAI CONFERENCE January Ni 25th-29th 1892 a, an neihna ah a thu in min zawmkhawm leh vek a. Mahse, hetih hun lai hian, Ram a la changkang lovin, inkalpawhna-Communication a la chhe lutuk a. Mi an zawmkhawm/Suihkhawm lehna pawh a takin a hman theih loh, Function theilo-Work out thei ta lova. In zawmkhawm/insuihkhawm tha tawh lovin, British in India leh Burma/Myanmar te chu kum 1947-ah leh kum 1948-ah lndependent min pe zui ta si a. British ho min thendarh ang hian kan awm zui ta a ni.
British ho thil tih theih hun lai, an chak vang lai a, Mizote-Zofa-Zohnahthlak te min thendarh avang liau liau a, INDIA, BURMA/ MYANMAR, BANGLADESH ah te awm darh, in then darh ta kan ni tih hi i hre theuh ang u.
14) U leh nau, Chhungkua, hnam khat ni thin kha British ramri then avangin kan awm darh ta nuai mai a nih hi. In hmangaih tlang taka unau anga kan in entlan hi a pawimawh hle a ni. Burma mi, Manipur mi, Bangladesh mi in ti a, in en hrang lovin, Thlah khat, Hnam khat kan ni tih i hrereng ang u.
Kan Unaute Barma ram, Bangladesh leh Manipur te an buai a. Chumi avang chuan an ramah awm ngaihna a awmlo a, an hnam pui Mizote awmna-Zofate Jerusalem-ah an rawn raltlan a. Hetah hian UN dan chuan Raltlan-Refugee enkawl dan tur mumaltak a siamin a duang a. Chu chu heng te hi an ni. Raltlante hi UN dan chuan Chenna In-Shelter pek tur a ni a, Ei In tur pek tur a ni a, Zirna pek bawk tur a ni a, duhdah taka enkawl tur a ni lo . He thu hria in kan ram Sawrkar zahawm tak Sawrkar hmasa MNF leh tuna Sawrkarna chelh mek te chuan UN dan hria in, kan unau te an ram buaina avanga min rawn bel a Raltlana te chu theih tawpin an lo kuangkuah a, Central YMA hruaitu fel tak tak leh ZORO Hruaitu fel tak tak ten an lo tawiawm bawk a. A ropuiin UN dan an kengkawh dan bakah kan Mizo unaute an ni tih hria in an ei in tur te pawh kan CM zaawm tak Pu Lalduhoma chuan Central atangin Buhfai tam tak a dil chhuah saka a ropui ka ti hle mai hetiang ang tur hi a ni. An mamawh leina tur pawh hi Central-ah sum tam tak dil chhuah sak leh theih se ka va ti em kan ram a rethei si a. Hetiang anih avang hian kan unau Raltlante Ei In kan pe thei anih si loh chuan, an eiin tur zawnga an chhuak vak te hi i hawlovin khawngaihin i hrethiam zawk ang u.
Misual thil ti diklo-Rukhmang, Tualthah hmang, Pawngsual ching, Ruihhlo tawlh ching te chu Raltlan leh Mizoram awm nghet te pawh, danin an phu ang tawkin an chungah rorel sela . Dan kengkawh tuin thunei tu ten an chungah an phu ang tawkin rorel in hrem mai rawh se. Veng chhung atanga hnawh chhuah, Mizorama atanga hnawh chhhuah leh In luah tir lo tur ti zawng hi chuan Zoram Mipui ten kan unaute chungah hma i la lo hram ang u.
Reference :
- British Records – Documents
- Chin-Lushai Conference, Fort William Calcutta, 1892
- Lushai Expedition of 1871-1872
By Woodthorp, R.G. English-Documents - Lushai Expedition 1871-1872 By RPZI Lamka
- Lushai Expedition 1889