- K. Hmingthankaia
Hmana Mafaa’n thuziak inruksak, plagiarism chungchang a rawn sawi khan ka rilru hi a thar leh hle mai a. Ka tleirawl laia thawnthu ka phuah ve e ka tih ve kha, khawla chhut pawh ni lo, kut ngata ka ziah pum ve thlap, ka chilh khawm pum ve thlap, mahse, ka tih bo tak daih kha ka hriat chhuah leh phah vang a ni. Mahse, engtia han tih vak ngaihna lah chu a awm chuang hlei lova.
He thu ho lutuk, keimah ka insawi ropui chawp tumna vel mai mai thil nep lutuk hi tuna ka han sawi chhuah leh takna chhan chu maw- He thil hi ka rilruah hian thi hlen thei lovin, ka thinlung sir khatah hian a la nun ve reng thin avang hian, he leia ka la dam lai ngeia sawi chhuah ve hram hi ka duh vang a ni a. Chubakah, mi zawng zawng hian mahni chanchin sawi hi nuam kan ti tlang theuh si a. Keini ang duangte chu tumah hian kan damlai leh thih hnuah pawh kan chanchin hi an rawn sawi ve awm der si lova. Tin, kan thih hnute chuan engemaw te chu lo sawi ve pawh ni se, kan hre ve thei tawh dawn chuang bawk si lo. Chuvangin, kan damlai ngei hian mahni chanchin hi mahni hian sawi sawi mai ila a ni mai. Vawikhat pian manah he khawvela ka cham chhunga ka nuna thil thleng pawimawh ka tih deuh deuh ho hi chu a theih chin chin chu he leia ka la dam chhung ngeia sawi chhuah ve leh hram hi ka tum tlat bawk a ni. Mahni vei zawng leh sawi chak zawng han sawi chhuah ve te hi mi dang tan chuan ho hle mah se, ka tan chuan a nuam ve tlat. Mahse, kan sawi zo vek hman kher ange maw chu.
Tunhma kha chuan mitin deuhthaw mai khan thawnthubu leh lehkha chhiar hrim hrim kha kan la tuipui em em vek mai a ni. Chanchinbu phei hi chu mipa naupang ka nih lai atang tawhin ka chhiar nitin ve tawh thin a ni. Tleirawl kan han nih chhoh vel atang tawh khan thuziakmi nih ve hi ka lo chak ve em em tawh thin a. Mahse, keini ang mi rethei lutuk, mi chhe daikilkara mi tan hi chuan engmah hi han tum ve phak ngam leh han zuam ve ngam, han tih ve chhin ngam tur reng reng hi kan nei ve ngam ngai lo a ni. Mahni insitna hlirin kan khat thin a, beisei ngam neih hi a har em em mai thin a ni. Chubakah, kei phei hi chu ka kut ziak, ka hawrawp chhe lutuk avang hian thuziakmi nih kha chu ka puitlin zo dawn chuang khan ka inhre thin lo bawk a ni.
Chanchinbua thu chhuah tur ka pek hmasak ber trum te kha ka la hre reng thin. Khatia Matric te kan han pass ve a, sawrkar hna te kan han zawn ve takah chuan, mahse, hna chu kan hmuh mai tak si lohah chuan mawhpuh tur kha kan zawng kual vel ta thin a. Tum khat pawh Employment Exchange sawiselna kha ka ziak ve ta alawm maw le. Ka kut ziak chhe lutuk tak mai kha Romei chanchinbu khan tha lutuk mai khan a rawn chhuah ve ta zan mai a nih chu. Ka thu ziah chhan ka subject ai mah khan khatih laia chanchinbu lian ber leh lar bera ka hming lo lang ve ta vang mai chu ka lawm zawk hial khan ka hria a ni. Employment department lam lah chuan an lo ngai thu tak ve leh ta nghal a. Min chhanna leh anmahni an insawifiahna te kha an rawn chhuah ve leh ta vel a nih kha. Ropui kha ka lo inti ru ve viau tawh a nia aw. Chu chu kum 1980 kum tir lam kha niin ka hria. Chanchinbuah hian engtik lai atangin nge thu i lo ziah ve tawh reng reng a, tia min zawt thintute ka chhanna pawh ni ve nghal bawk teh se. Chuta tang chuan eng eng emawte hi ka ziak ve mai mai thin a, mahse, puitlin leh tak tak ngam chuang si lovin ka paih leh mai mai thin si a ni. Chanchinbuah pawh chuan ka ziak zawm leh ta chuang bawk lo a ni. Vawiin thleng hian thu tak tak leh thil tak tak ziakmi chu ka ni lo hlen ta a nih hi.
Kan tleirawl lai khan All India Radio Aizawl hian, ‘Ka hla duh zawng’ tih hun programe hi an siam thin a. Chutah chuan thu leh hla lama mi ril tak tak leh mi puitling tak tak ho khan programe vawikhatah khan mi pakhat zel khan hun an hmang thin a. An hla duh zawngte thlangin thu leh hla eng eng emaw literature lam te hi an sawi thin a ni. Kei kha naupang te e ti lo chuan chu hun chu hman ve kha ka lo chak ve leh ta tlat pek a nih chu. Tichuan ka lo inbuatsaih ve nasa ta mai a. Ka kutziak chhe lutuk tak mai, tam tham ve em em mai si chu kan veng nula, Marovi, tuna Venghluia Pu VL Chhuanga nupui Pi Vanlalrovi hi an office typewriter-ah chuan ka chhut chhuahtir ve ta thlap mai a nih kha. Tuna ka ngaihtuah leh chang hian a lo va han inthlahrunawmin a lo va han zahthlak mang tak e aw, ka ti leh thin a ni. Pi Marovi chungah a tharin lawmthu ka sawi nawn leh e. Tichuan, ka script chhah tha ve angreng tak mai chu Dakinpui atang ngei mai chuan AIR lamah chuan ka’n thawn ve ta ngei mai a nih kha. Mahse, ka inbuatsaih dan a tha tawk lo an ti nge, chutiang hun hmang tur chuan ka la naupang lutuk deuh an ti nge ni, min thlang ve ta lova. Lo inbuatsaih tha leh tura min tih pahin ka script pawh chu min rawn thawn let ve leh ta thlap bawk a ni. Tun ang hun te hi chu ni se, min thlang tawh ngei chuan ka ring a ni. Mahse, chutiang thlarau chu ka chang tawh der si lova.
Chutih hun lai vel tho chuan thawnthu ka phuah e kha ka ti ve bawk a. A hming chuan ka duh ang thlap chuan phuah zo ve khan ka inhria a ni. Mahse, tumah ka entir leh ngam ta chuang lova, kutziak ngata ka ziah zawh vek tawh, ka chilh pum ve thlap tawh chu ka dah leh ta vel mai mai tho a ni. Mahse, nupui ka neih zanin a phuahtu sawi hmasa miah lovin ka nupui bulah chuan ka chhiar chhuak zo ve ta vek thung a. Ka nupui chuan ngaihnawm hi a ti ve ngang mai a, tu phuah nge? a tiha, keima phuah ka han tih zet chuan mak hi a ti ve nasa mai a ni. Chhuah ngei ngei ang che, te pawh min ti ve ta hial a ni.
Kei pawhin chhuah ve ngei chu ka chak rilru thin hle a. Engtin emawa tih dan te a awm takin tiin, ka vah chhuahna khawi khawi emawah te khan ka ak chhuak tel ve fo mai thin a. Mahse, tuma bulah mah chuan engmah pawh chu ti leh ta chuang lem hlei lovin ka hawn leh ringawt zel mai thin a ni. A tawpah phei chuan a bona chin pawh hre lo khan ka lo tibo ta nge nge a nih kha. A spare copy lah chu a awm der si lo a.
Tunhma te kha chuan he khawvel kawng chhuk chho khampei vel hi chhan hrang hrang avang khan ka lo pal kual nasa ve tawh thin si a. Hmun tin hmun tang ka dai a, kil tin kil tang hrut vel thin mi kha ka lo ni ve si a. Tluklehdingawn khan khawvel hi ka lo hmang ve nasa tawh bawk nen khan, chu ka thuziak pawh chu khawilaiah ber khan nge ka tihbo tak tih pawh chu hriat theih a ni ta lo a ni.
Kha ka thawnthu phuah ang deuh hlek kha a bua lo chhuah an awm a nih pawhin kei chuan ka thu phuah a ni e, ka thu an ru e, ka thu ziak tihbo an lo chhar e pawh ka ti dawn hauh lova, ka lawm zawk dawn a ni. Achhan chu, ka tih puitlin theih loh ti puitlingtu an lo awm a ni mai. Amaherawhchu, ka thu ziak tihbo miin a buin an lo siam e ka tihna erawh chu a ni hauh lo a nia aw.
Ka tleirawl laia ka thawnthu phuah ve kalhmang chu hetiang deuh hi a ni. Mizoram buai lai khan mipa naupang pakhat, a nu leh paten sipai kut tuara an thihsan, an In pawh an halsak vek tawh chu India sipai officer pakhat, fa nei thei lovin fa atana a lak chung chang a ni a. Chu mipa naupang chu vairama a lo seilen hnu chuan chu India sipai officer te laina hnai nula nen chuan an lo inngaizawng ta a. Mahse, inneih a rem tak si lovah chuan baihvai takin Mizoram lam a lo haw chho leh ta a. Mahse, an khua leh an In awmna thinte, a laina hnai turte awmna awm pawh chu a hre tawh bawk si lova. Tichuan, Mizoramah chuan vakvaiin, baihvai takin amah chauhvin a nu leh pa thlan awmna chu a zawng chhuak thei ta hram a. A nu leh pa thlan awmna hmunah chuan lehkha hnutchhiahin ama nunna pawh chu a lo tawp ve ta a ni, tih lampang hi a ni. Kei pawhin ka phuah dan tak kha chu ka hre kilhkelh tawh bik lo a ni.
He ka thu phuah ang deuh hlek hi lehkhabua lo siam ve te an lo awm a nih hlauh chuan, kan rilru, kan mitthla, kan ngaihtuahna leh kan suangtuahnate chu a lo va inang em em ve le, kan ti tawh mai a ni ang chu.
Thil pakhat- Mizo tawnga thu kan ziah hian, a thu azirte, a thu kan sawi mek lai leh kan sawi tum azirte, a thu kalhmang a sentence azirte, a thu hmalam leh hnunglam azirte hian ziah zawm tur leh tur lohte hi a awm a ni tih hi kei chuan ka chiang bal bal a ni e. Mahse, kei pawhin ka ti dik vek thei bik chuang lo. Mi dang mitmei ven a nat avangin ka ti buarchuar leh nuai tho thin a nih hi.
Mizo tawnga thu ziak thintute hi chu Mizo emaw, Mizo tawng thiam emaw an nih avang leh, a lo chhiar turte pawh Mizo an nih thin avang hian, kan thusawi lai kalhmang atangin kan thil sawi, kan thumal ziah hi Mizo chuan enge a nih, enge sawi a tum, engtia chhiar tur nge, engtia lam tur nge tih kha chu Mizo thluak leh Mizo rilru hi chuan a lo hre nghal vek thin a ni. Hnam dang tawng ziah dan kalhmang anga lo teh phet tum leh hnam dang tawnga lo chhiar phet tum loh tur. Hnam dang tawnga teh tur leh hnam dang chhiar tur chu hnam dang tawngin kan ziak ve mai ang.
Mizo tawng hi chhiar dik loh luih talh lo tum loh tur. Pathian be tura kan kal khawmna In pawh hi, a bulah hawrawp pui dahin, ‘Biakin’ tih mai hian Mizo tute pawhin a hmalam thute nen a awmzia, a nihna kan hre vek. Mi i va ‘biakin’ tihna a ni lo tih kan hre thei vek. Chutiang bawkin Dakin te pawh. Dakinah thil ka thawn, tih hian, a gramar em, a technical em tih vel lo chhut kual buai hmasa phawt lo khan keini Mizote chuan, thil thawn vel buaipuina hmun Dakinah thil a thawn a ni tih kha kan lo hre nghal mai thei ta thin a ni. Dak chungin, van lama dakin, vanva dakin thil a thawn emaw ni chu le, lo tih talh kha kan tum ve lo. Dakinpui, Arpui, Arpa, Varakpa Varaknu ngaih kawih luih tlat tur a awm lo. Mihring chenna pawh hi a bul hawrawp puiin, ‘In’ tih zel mai hi a inhmehin chhiar a ti nuam zawk mai lo maw? Mizo tawnga thu ziah chu Mizo thluakin, Mizo ngaihtuahnain, Mizo rilruin Mizo tawnga lo chhiar mai tur. Ziah dan kawng kal lo lutuk erawhchu a awm thin bawk e.
Mizo tawng hi a hausa lo ti tawh lo ang u. Mizo tawng hi thumal pakhat pawh modi-in awmze tam tak a nei thin. Thumal pakhat thluk dan azir te hian thil hrang hrang, kawh leh sawi tum hrang hrang a nei tam lutuk in ti ve em le? A thluk tih danglam avanga ziah zawm leh zawm loh hun te pawh a awm thin lo maw? A thlukna hi dah thiam ve zel phei ila chuan thu chhiar dan kawngro chu a su khawp mai ka ti bawk. Thil hming emaw, thil hming aiawhtu emaw, mahse, lam khat aia tam ni si thenkhatte hi chu ziah zawm mai awm chi hi a awm nual in ti ve em? Thu awmze pakhat nei, mahse, lam khat aia tam ni si ziah zawm mai chi hi a awm nual in ti ve em ?
Ziah zawm loh tih thupui bera neih lutuk pawh hian hmun a awh thui mai mai e, ka tih deuh vang te pawh a ni e. Chanchinbu lamah Editor-ten hmun min chantir theuh an duh bawk si avangin, kan thu ziah, kan tawngkam han ti mawi phuisui deuh tur, tawngkam hnih khat lek emaw, thumal leh hawrawp pahnih khat lek emaw pawh Editor thenkhatten chuangtlai deuh nia an hriat si chu an lo paih daih zel bawk thin si a. Mahse, kan vai atana hmun an ren vang a ni si a, dem theih an ni der bawk si lo. Sawi duh ka ngah, tawk hrih rawh se.