- Dr. C. Lalrampana
Eirukna ‘Corruption’ tih thumal hi kum 1300 lai vel atanga lo irh chhuak a ni a; Latin thumal ‘corrumpere’ tih atanga lo piang a ni. Mizo tawng chuan-hlemhletna, thuneihhna hmansual, tibahlah, tiphirsi, rinawmlohna, thamna, inbumna, chetdan dik lo, a lema thiltih, hlep rukna etc..sawi fiah dan tur tam tak a la awm thei awm e. Eirükna hi hlawm lian chihrang pali (4)-ah then theih a ni a, chungte chu:
- Mahmawh leh duh inpektawn avanga eirukna te,
- Dinhmun inthlauh vanga eirukna te,
- Dan pangngai leh dan ang lova eirukna te, vantlang leh mimal eiruknate a ni. Tun laiah ngat phei chuan zah pawh dãwn tawh lovin ualau tak leh ngampa takin eirukna hi a rawn inlãr ta a; a nihna takah chuan eirükna ni tawh lovin a langa eina emaw, ‘eilanna’ tia a sakhming thlak hial chi niin a lang. Khawi kipah pawh eirukna hian kua a hreuh a, bu a khuar a, mi a rawn pãwngnek ta bawrh bawrh ni berin a lang.
Transparency International’s 2024 Corruption Perceptions Index chuan khawvel pum huapa eirukna dinhmun a tarlang a. Denmark hian eirukna tlem ber hnam angin hma a hruai a, South Sudan erawh a hnuhnung berah a awm thung. India chu 96-naah a tlahniam a, Pakistan chu 135-naah a tla thla. Ram 50 hnuai lam hmun thuma thena hmun hnih aia tam eirukna hi khawvel puma tluklehdingâwn (billion) tam tak nghawng thei harsatna lian tak a la ni reng a ni.
Transparency International chuan kum 2024-a Corruption Perceptions Index (CPI) an tihchhuahah chuan ram 180-a public sector eirukna level nia an hriatte a tar chhuak a. CPI hian ramtin tan score 0 (highly corrupt) atanga 100 thleng a tarlang a, hei hian khawvel puma eirukna tehna atana tehfung a siam a ni.
Kum 2024 CPI report chuan eirukna chu khawvel pum huapa thil pawimawh tak a la nih thu a tarlang. Kum 2012 atang khan ram 32-in eirukna tihziaawmna kawngah hmasawnna langsar tak an neih laiin, ram 148-te chuan hemi hun chhung vek hian eirukna level a tlahniam zel emaw, eirukna an tawk emaw a ni. Khawvel puma average score chu 43-ah a la awm reng a, ram hmun thuma thena hmun hnih chuang chuan 50 hnuai lam an hmu (scored) a, hei hian khawvel mihring zaa 85% vel, mi maktaduai 6.8 vel chu eiruknain mihring dikna a tihchhiatna leh nunna tichhe thei ramteah an cheng mek tihna a ni.
Eiruknaa ram tlu chhe lo ber berte zingah kum sarih zet azawnin Denmark hian CPI hi 90-in hma a hruai a, hei hian public sector thianghlim tak a nihzia a lanchhuahtir a ni. Finland (88) leh Singapore (84)-te chuan an dawt a ni. New Zealand (83), Luxembourg (81), Norway (81), Switzerland (81), Sweden (80), Netherlands (78), leh Australia (77)-te pawh ramsa eiruk tlem ber 10 zingah an tel ve bawk.
Eirukna laka ram tluchhe ber berte thlirin South Sudan hi eirukna ram zingah a tel a, mark score 8 chauh a ni a, Somalia, Venezuela leh Syria-te pawhin eirukna chungchangah harsatna lian tak an tawk a ni. Khawvela eirukna lama ram tluchhe ber berte CPI Report, 2024-in a tarlan dan tarlang ila:
Rank Score
- Sudan 15
- Nicaragua 14
- Libya 13
- Equatorial Guinea 13
- Yamen 13
- Syria 12
- Venezuela 10
- Somalia 9
- South Sudan 8
India leh Pakistan-in rank an hmuh dan tarlanah chuan South Asia ram zingah India leh Pakistan chuan dinhmun danglam tak an rawn pholang a. Tuna economic lama harsatna tawk mek Pakistan hi 135-naah a awm mek a, 27-in a sang a, kum hmasa aiin a let hnih zetin a tlahniam. India erawh a che tha zawk a, mahse a tlahniam deuh tho bawk a, a let thum laiin a tlahniam a, 96-na a ni a, mark 38 a hmu a, China chu India aiin a sang zawk a, 76-na a ni a, mark 42 a hmu a, regional ram dangte chu Bangladesh a ni a, 151-naah a awm a, mark 23 a hmu a, Sri Lanka chu 165-naah a awm a, mark 17 a hmu a ni.
INDIA RAM DINHMUN VE THUNG
India rama eirukna chungchanga dinhmun thar ber ber, state hrang hranga awmte chu hetiang hi a ni. State eiru tam ber berte chu:
Rajasthan: State eiru tam ber ber list-ah a sang ber a, mipui 78% chuan an hna buaipuinaah thamna an pe thin tih an pawm. Bihar: List-ah pahnihna a ni a, mipui 75% chuan thamna an pe thin niin an sawi.
Uttar Pradesh: Pathumna a ni a, mipui 74% chuan thamna (bribe) an pek thu an sawi.
Jharkhand: a rank a sang hle bawk a, mipui 74% chuan thamna an pe thin.
State eirukna tlem deuhte chu:
Kerala: India rama eirukna nei tlem ber state-ah dah a nih thu State Vigilance and Anti-Corruption Bureau-in a survey report-ah a tarlang.
Mizoram: India rama eirukna nasa lo ber pahnihnaah dah a ni tih tun hnaia eirukna zirchianna chuan a tarlang ve mauh mai!
A dang langsar tak takte chu:
Maharashtra: Eirukna case tam ber record a ni a, kum 2022 khan case 773 report a ni.
Delhi: Corruption case-ah Union territories zingah pahnihna a ni a, Prevention of Corruption Act hnuaiah case 19 report a awm.
Uttarakhand: Mipui 50% aia tam chuan sorkar thuneitute hnenah thamna an pe niin survey chuan a tarlang.
Hriat tur chu, eirukna ranking hi survey emaw study emaw source leh methodology azirin a danglam thei a ni. Heng ranking-te hi tun hnaia report atanga siam a ni a, tun dinhmun mek a tarlang kim vek lo thei bawk.
Sawrkar-in eirukna tihziaawmna tura hma a lak dan emaw, eiruknain economy a nghawng dan emaw hriat belh tur tam tak a la awm thei bawk.
Kan Zoram zìmtea eiruknain kawng hrang hranga bu a khuar dan thlirin tun dinhmunah tak hian India ram State/UT zingah eiruk tlemna ber a ni ta hi a lawmawm danglamglam hle. Hetihlai erawha kan hriattur chu sumdawnna thianghlim lo entir nan-smuggling leh ruihhlo, ralthuam, rangkachak, pawisa lem tih ilovah erawh kan mark scored a sang hle niin a hriat theih. Chuvangin, Zoram mipuiten’n nasa lehzuala tan kan lak a ngai a ni e.