- Zirsangkima
Thu ziak mi, an lehkha ziah sa khâwr puma lehkhabua chhuah thìn i hre nual ang. Mahse, rilru leh thluak leh tha leh hun leh sum tam tak sénga lehkhabu an ziah tawh hnua mahni ziah ngei lehkhabu zuar kuala vâk dú dû thìn chu i hre khát viau ang. Khawvêl ram zau chu sawi loh, India ram chhúng mai pawh ni lo, Mizoram zim të-ah pawh an váng ang! Chutiang mi, lehkhabu ziaka a lehkhabu ziah, Dawrpui phei lehkhabu dàwr leh Treasury square vêla ipte pui ak chunga zuar kual zuar kual thìn chanchin chu kan sawi dáwn.
𝙕𝙖𝙝𝙩𝙝𝙡𝙖𝙠 𝙠𝙖𝙣 𝙩𝙞𝙝 𝙝𝙞 𝙣𝙪𝙖𝙢 𝙖 𝙩𝙞 𝙩𝙡𝙖𝙩 𝙖!
Mite, ti ila, a thian thate pawh an ni ang, ‘I ziak bawk a, i chhuttír bawk a, nangmah bawkin i zuar lehzêl hi chu … a writer, a! a author,a professional zia lo êm mai,’ titu pawh lehkhabu ziaktu hian a tawng fo mai.
‘Mite chuan min nuih ru tet tet thìn tih ka hria. “A tlàwmthlâk êm mai,” tia tawngkam tha min fah thìnte pawh ka tawng nual tawh,’ a ti rëng a.
A sawi zêl a. ‘Mahse, en teh thianpa, kan naupan laia Lalhmingliana Saiawi te, James Dokhûma te, Pu B Lalthangliana ten anmahni lehkhabu ziah ngei Dawrpui phei lehkhabu dâwr vêla an khai kual pûr pûr lai te kha ka mitthlà thìn a. Khatih laia anmahni ang nih ka châk thinzia kha! Anni anga lehkhabu thar tih chhuah ve a, ziak mi nih ve kha ka tum (dream) a ni thìn. Chu lo lehah, lehkhabu ziaktu ka nih hmaa lehkhabu dàwra lehkhabu ka lei chánga hetiang dàwra ka lehkhabu an zawrh ve hun tùr ka suangtuah nasat thinzia te kha … ka ngaihtuah lêt cháng hian, tûnah khatianga ka lo dream ve kha hlenin ka inhre ve ta a. Mahni lehkhabu zuara khai kual hnù hnû hi zaha lâk chi-ah ka ngai lo. “Mi dang lehkhabu ka zuar hleinêm maw le,” ka inti a; nuam hi ka ti a nia… Mahni ziah ngei lehkhabu zawrh tùr ka nei lo ang, tihte hi a nia ka hlauh zâwk hial thìn,’ lehkhabu ziaka a lehkhabu ziah zuar bawk thìn pa chuan a ti.
Kan sawi lehkhabu ziaktupa hian lehkhabu pasarih lai a ziak tawh. Chûng zínga a lehkhabu pahnihte phei chu Mizo thu leh hla in pui, Mizo Academy of Letters-ten Mizo lehkhabu chhuak tha berah an lo thlang hial tawh nghe nghe.
𝙕𝙞𝙖𝙠 𝙢i th𝙚𝙣𝙠𝙝𝙖𝙩𝙩𝙚 𝙧𝙞𝙡𝙧𝙪
Mi dang dang, ziak mi ka hre nual. Zêp nâk emaw, kei ngei pawh, lehkhabu ziaktuah ka inchhiar ve. Buaina leh harsatna kan nei tláng theuh—kan lehkhabu hralh kawngah.
Tìtì nikhuanaah heti hian kan inti lungngai fo mai—“Chàwl loin rilruin lehkha kan han ziak a; chûng chu computer-ah kan chhu (type) chhuak leh a, a bu tùrin kan han rem a. Editor leh layout set-tu nih kan fàwm a. Thenkhat phei chu cover designer te pawh kan ni kawp hial thìn.
“Pawisa namén lo chawi tùrin press/offset tláwm ber kan han thlang a. Kan pêk luh hmain mahni ziah ngei kha vawi duai lo kan han chhiar nawn leh a. Kan ziah zawh leh press-a kan barh luh inkár hi hla ve fé a ni thìn a nia…
“Chutah press atangin kan han la chhuak a. Parcel lian angreng tak tak kan pu kual a. Tlángzarh ve ngei kan han tum a. Chéng tam chawiin kan han tlángzarh ve. A zawrh leh zêl hi chu . . . kan tiha mawi pawh a ni tawh êm êm lo,” kan ti fo mai.
“Lehkhabu dàwrah kan va dah ve a. Dah ringawt man 20% an lo ei lehnghâl! Kan hlép tùr min ei zawhsak vek lo chauh a nia! A hläwma sum kan hmuh ve theihna tùr ber State Library-ah a ziaktu bawkin kan submit a, a ziaktu bawkin a bill kan ngaihtuah a, a ziaktu tho chuan bill chhuah hun kan nghâk leh. Press lama ba thlaua chhutu tán phei chuan, ring herh rawk khawpa nghah ngai khawpin Library lam lah hi an BSNL connection chêt roh a! A hahthlâk duh êm mai!” kan ti a. “Peih tawh lohsan ziaktu” pawh zu awm nawk tawh a!
Mizo ziak mi tam zâwk hi, khitiang thuah khian kan phun a. Zofate tána “ro” ni ve tùr lehkhabu sualin mut mawh hnár mawha neiin khawvêl kan din ve a. Kan hlép erawh—khawi lai department officer lian ei rûk hmun sawm sariha thena hmun khat pawh a pha zo chuang lo a. Mi dangten, ropuina leh thil tih theihna neia, thawh loh sum an ei duak duak laiin, lehkhabu ziaktu thenkhat chuan, chawi belh inhuamin lehkhabu kan ti chhuak thìn a nih hi!
Sawrkar kan bèl lo a, bèl tùr paw’n “ram te, thil tih theihna te, ropuina te” kan nei ve lo—ei ru thangho angin. Kan belh ve ber Mizoram State Library lah an tuan a füm si! A läwm awm chhun chu ka sawi lai mék, lehkhabu ziaktupa kan thianpa hi a ni ang. Inchhïr loa la ziak ngar ngar a ni tlat a. Ziah zêl tumna nasa tak pawh a nei.
𝙇𝙚𝙝𝙠𝙝𝙖𝙗𝙪 𝙯𝙞𝙖𝙠𝙩𝙪𝙥𝙖 𝙝𝙖𝙧𝙨𝙖𝙩𝙣𝙖
Heti zozai lehkhabu a ziak tawh chung hian lehkha ziah chhuah mai harsa tihna a la nei fan. A ziah chhuah hma hauhin a rilruah Bekang um aia rei fé upin a um fo. Article pakhat ziak tùr paw’n a kuma kum te a rilruah zu up thìn a! Keini ang duang, kár tin deuhthaw article pakhat ziak satliah ve ngawt thìn nèn chuan inang lo tak kan ni!
‘Ka ziak chhuak ve mai thei thìn lo a! Ka rilru hian ka ziak nawn ka ziak nawn thìn. Computer-a ka ziah chhuah hma hian, a thlaa thla te, a kum hial te rilruin ka ziak hmasa tlut tlut thìn a; a cháng leh ka nâwt reh leh vak thùl a!’ a ti.
𝘼 𝙡𝙚𝙝𝙠𝙝𝙖𝙗𝙪 𝙘𝙤𝙥𝙮 𝙡𝙖𝙢 𝙖 𝙙𝙖𝙬𝙣 𝙡𝙤
He kan thianpa, lehkabu ziaktu hian danglamna dang tak mai a nei. A lehkhabu ziah, bu pasarihahte hian a lehkhabu chhut zât a ziak lang ngai miah lo—a chhut nawnnaah pawh.
A lehkhabu ziahte hi Mizo lehkhabu hralh sak ber ber an ni ka tihna a ni lo chiang! Eng bu pawh chhú, a chhut thinna press neitute an chhúng buai map ziah! Copy sïng hi chu a hawlh deuh vek ang. Lei tùr awm tawh lo pawh lei tùr a awm loh a phal ve ngai lo a; ‘Miin an chhiar duh emaw, an nei duh emaw a nih chuan, enga ka chhutsak loh ang!’ a ti mai.
Vawi duai lo a chhut nawn awn awn tawhahte pawh a chhut nawn kum a ziak mai—a chhut zât ziak lang kher loin. Tute emaw angin, a bu/copy chhut zât a chhu ve kuau duh ngai lo. Chhu zêl duh ni se, tam tak a ni tawh ang. A chhut tam lam hi a lehkhabu ti thatu leh ama ropuina a ni lo tih a chiang tlat!
𝙇𝙚𝙝𝙠𝙝𝙖𝙗𝙪 𝙯𝙞𝙖𝙠𝙩𝙪𝙥𝙖 𝙡𝙚𝙝 𝙨𝙤𝙘𝙞𝙖𝙡 𝙢𝙚𝙙𝙞𝙖
Lehkhabu ziaktupa hian IG te hi a khawih àwm paw’n ka hre lo. KTP Branch hrang hrangin thu sawia an sàwm tuma a thu sawi video clip kan hmuh thin te pawh hi ama post a ni ngai lo. Chutin, pulpit atangin tu emaw, an KTP Leader emaw an Secretary emaw a thla lo lâksak tùrin camera a pe ngai lo ang. Chutiang thil ti duh mi chu a ni ve lo!
Chutiang chiah chuan, a lehkhabu tih chhuah tùr chungcháng emaw, a bu hralh tawh zât emaw pawh a social media-ah hmuh tùr a awm ve ngai lo. A status ve ngai lo a ni ang. A story ve ngai lo pawh a ni bawk ang! Duh ni se chu, mi’n an like nasa ang. Facebook-ah ti ve sek ta se, mi’n an comment sup sup ang a, chhàn pawh a chháng hman lo ang! Tlai lama The Aizawl Post-a mi tùr news a ziah hma ngeia a lehkhabu phurh kual a ngai dáwn a—iptepui nèn a vah kual a ngai dáwn miau a!
Ani chuan, tláwm takin, a chhut nawn awn awn zât kha mi dang hriat tül a ti ve tlat lo. Chu chu a ropuinaah a ruat chuang lo; mahse, a lehkhabu ngainatuten kan ruat tlat si!
Mi hi kan han mak tawh khawp a—social media-a ropui te hi kan han thlang ta tlat mai a! Lansarha làr te hi kan han chuh ta mai a! Social media hmanga ropui chawp ai chuan, kan thu leh hlain mi a “ei” em? tih te hi kan inzawh nawn a ngai zâwk si a! Kan thu ziahte hi, a ziaktu hian kan “mil” em? tia nun kawng dik kan zawh a ngai a. Kan thu post mila vàntláng mit hmuha mawi tùra kan in-pose hi a ngai zâwk si a—lehkhabu ziaktupa ang hian.
𝘼 𝙣𝙪𝙖𝙢 𝙩𝙞𝙝 𝙡𝙚𝙝 𝙖 𝙝𝙡𝙞𝙢𝙣𝙖 𝙘𝙝𝙪
‘Kei chu, ke-a kal thang ka ni a. Ka ziah tum, min mawlhtu hi ka rilru hian ka ziak mawlh mawlh mai a. Zàna kea kal pah ten ka ziak thìn a—chu chu nuam ka ti,’ tiin lehkhabu ziaktu chuan a sawi.
Ka awih! A thil tih leh a mizia enin, a thu sawi hi “awih loh awih loh” a ni tawp mai!
‘Thianpa, kan lehkhabu ziah ve kan han hralh zo te hi a hlimawm tehrêng nèn; chu ai mah chuan a chhut man kan han tlâk fel tluka hlimawm hi a awm dáwn chuang em ni ang?’ tia lehkhabu ziaktuin min zawh tuma, chhàn ngaihna ka hriat lohzia kha!
‘Zan ka han mu te hi, ka va tho leh thìn a. Ka chhuara sáng namen loa sánga ka lehkhabu hralh bäng la intiang úrte hi ka va chhiar tha leh thìn. A zawrh lehna tùr ngaihtuah hian ka mu lawk ngai lo,’ tiin tûnlai Mizo zínga lehkhabu hralh kal ber ber ziaktu chuan a sawi bawk.
Ani chuan chhuara a lehkhabu la intiang úrte chu an choka emaw, khawi maw lai canteen-a Best Choice tél pack-na lehkha khawng ruak a díl leh emaw a ni ang a—a zuar kual a zuar kual leh ang. Amazon nge Flipkart lehkha khawng báwm ruak zâwk tih pawh hriat lohah te, Best Choice lehkha khawng báwm ruakahte a thun leh tún ang. Chûng pawm tún chung chuan Dawrpui phei lam a hrût leh ngei ang. Zak eih loin a chhut man hmuh chhuah tumin a bei leh tauh tauh mai ang.
‘Intiang úr awm tawh lohte hian ka hlim thìn a nia. Chutih rual chuan, a chhut nawn leh dàn tùrte ka ngaihtuah lehnghâl thìn,’ a ti bawk.
‘Mi dang lehkhabu ni lo, mahni lehkhabu ziah ngei, lehkhabu dàwra an lo pho ve ka hmuh hian ka hlim thìn. Chang sáng pawh ka inti thìn. Buaipui hi nuam ka ti,’ lehkhabu ziaka zuar bawk thìn Lalhruaitluanga Chawngte chuan a ti tlat a ni.