- Rinfela Zadeng
Pathian a awm leh awm loh thu kan buaipui tan hun hi hmasang atangin a nih tawh thu Tim Whitmarsh-a, Regius Professor of Greek, Cambridge University a mi chuan a sawi a. Kan Bible-ah ngei pawh ”Mi â chuan a rilruin ‘Pathian rêng a awm lo’ a ti a” (Sam 14:1) tiin Davida fakna hlaah kan hmu a. Vawiina hmuh chhuah thar emaw thil thar emaw a ni lo tih chu kan chiang awm e.
- India ram leh Atheisim
India ramah hian kum 2500 kalta atang tawh khan Pathian a awm rinhlelhna hi a intan tawh niin mi thiamte chuan an sawi a. Chu chu Charvaka tiin an sawi a, an innghahna ber chu “thil hmuh leh hriat theih chauh hi thudik a ni” tih hi a ni. Pathian, thlarau leh pian nawn lehna leh thih hnu piah lam te hi an ring lo a. Kan mitin kan hmuh theih leh kan taksa ngeiin a khawih theih (empirical evidence) chauh hi thudik ah an ngai a ni. Chuvangin kan mita kan hmuh loh leh kan taksaa kan hriat loh thilah chuan an rinna an nghat thei lo.
- Europe leh Atheism
Kum zabi 18 – na (Enlightenment) atangin khawvel chu finna leh thiamna lamah hma a sawn a, a bik takin Science hmasawnna chuan mihring ngaihtuahna a tivar a, chhia leh tha hriatna fim leh thil awmzia finfiahna (logic and facts) chu engkim tehna atan an hmang ta mai emaw tih turin a pawimawh ta em em a. Mita hmuh theih loh leh finfiah theih loh P/pathian leh sakhaw lam thilte chu an ringhlel chho a. Philosopher leh Scientist tam tak an lo chhuak ang, chu mi te thu leh hla leh Greek finna ril (philosophy) te chuan mi rilru a hneh ta em em mai a nih kha. Chu chuan khawvel tuam chhuakin an thu leh hla te pawh vawiin thlenga zir leh sawi a la ni ta zel a nih hi.
- Pascal’s Wager
Chutiang khawvel atang chuan Blaise Pascal (19 June 1623 – 19 August 1662), French mathematician, physicist, inventor, philosopher, Catholic kohhran mi thiam leh thuziak thiam ni bawk chuan Pathian rin hi kan rin loh aia a that zawk thu leh kan hlawk zawk thu a rawn sawi a, vawiin thlengin philosophy khawvelah chuan sawi a la hlawh reng a ni. Hetiangin –
- Pathian a awm a, i ring a nih chuan – chatuan nunna leh vanram, engkim i chang ang.
- Pathian a awm lo va, i ring a nih chuan – engmah chân i nei lo (khawvelah nun nuam leh fel takin i nung ve tawp).
- Pathian a awm lo va, i ring lo a nih chuan – engmah chân emaw hlawkna emaw i nei chuang lo.
- Pathian a awm a, i ring lo a nih chuan – chatuan hremhmun leh boralna (total loss) i hmachhawn ang.
Pascal’s Wager atang chuan Pathian kan rinna hi inthapna (gambling) ang mai a ni a, ringtu leh ring lotu nun chu inthapna ang a ni a. Pathian a awm leh awm loh kan finfiah thei si lo a, chuvangin thutlukna kan siam a ngai bawk si nen – Pathian kan rin mai hi chân kan nei lo a, a lo awm tak tak a nih phei chuan kan hlâwk zawk dawn a ni tih kha Pascal-a sawi dan chu a ni. Chuvangin Pathian chu ring mai turin min sawm a nih chu.
- Pathian kan rinna hi inchawina leh kan tana tha tur kan duhna chauh a ni em?
Pascal’s Wager hian Pathian a awm leh awm loh a finfiah lo a, hnial kalhna tur tam tak a awm bawk. Khawii Pathian ber nge rin tur tih min hrilh lo a, Pathian kan rinna chhan tur dik tak pawh min hrilhfiah chuang lo. Kan tana tha tur leh kan hlawkna tur chauha Pathian hi kan ring a nih chuan – Pathian chuan chutiang rilru chu a pawm ang em? Pathian chu bum theih a ni dawn tihna em ni? Heng zawhna te hi min chhang thei lo bawk. Bible atanga kan hmuh Pathian khawngaihna (devine grace) tel lo chuan miin Pathian chhandamna a chan theih lohzia te, Thlarau Thianghlim pawimawhna leh a hnathawhte hi he Pascal’s Wager atang hian a fiah thei lo a, a chhut chhuak zo hek lo.
- Rinna hi sumdawnna a ni lo
Pathian kan rinna leh a hnung kan zuina hi sumdawnna a ni lo a, chutiang zawnga Pathian thu leh rinna hi kan kalpui a nih chuan ‘Sumdawnna Chanchin |ha (Prosperity Gospel) lamah kan lut ang a. Harsatna leh manganna kan tawh chang te, Pathianin a duh dana ro a rel changte hian Pathian kan rinna chu kan hloh fo dawn tihna a ni. Bible-ah leh khawvela Kristian tha tak te, rawngbawltu ropui tak tak te nun kan en hian an tluang vek lo a. Martar hial te, natna khrih ber ber tuara thi te, mi dangte aia vanduai zawk Pathian rawngbawltu tam tak an awm a nih hi. Pathian ringtu leh ring lotu pawhin harsatna leh chhiatna, natna leh thihna hi kan pumpelh dawn lo a. Hawkna leh thil tha zawng zawng hi he khawvelah hian kan nei famkim ngai dawn lo. Mihring hian ama duhthu ringawtin Pathian hi a ring thei lo a, Thlarau Thianghlim kaltlangin Pathian khawngaihna (grace) vang chuahin Pathian hi kan ring thei a ni.
- Pathian khawngaihna chauh hi Amah kan rinchhan a ni
Pathian kan rin (faith) chhan hi a khawngaihna (grace) vang chauh a ni. Kan pianpui rilruah (innates idea) Pathian chu a inpuang hmasa ber a. Chutah a thu – Bible leh tawng?aina hmangin kan nunah a inpuang chhunzawm zel a. A khawngaihna chuan – kan phu vang ni hauh loin – Isua Krista kaltlangin chhandamna min buatsaihsak a. Chu chu Thlarau Thianghlim kaltlangin ring thei turin min tanpui a, Pathian khawngaihna changtu kan nih avanga Pathian chu chhang leta ring kan ni zawk. Kan rin avangin hlawkna emaw hloh emaw kan nei lo a, engkim zawk chu Pathianin kan chunga ro a rel dan zelin a lo thleng a ni.
Pathian khawngaihna hrechianga Amah ringtu chuan hlawkna nei loin chân vek pawh nise Pathian chu a ring a, a nunpui a, a thihchilh ngam thin. Philosopher leh Scientist te hriat loh leh chhui phak loh chu Pathian khawngaihna leh Thlarau Thianghlim hnathawh hi a ni. Chumi pahnih hriaa changtu chuan Pathian hi a ring a, a nung a, thil a ti thei a ni tih hi a hre bawk. Chu chu a nun zawng zawng innghahna atan a hmang a, chatuan nunna a la nei dawn bawk a ni.