Mara Tawng

  • Laiu Fachhai

Ziaka Mara tawng awm hmasa ber chu Arakan Hill Tracts Deputy Commissioner Major Gwynne W Hughes ziah a ni awm e. Kum 1881 khan a lehkhabu The Hill Tracts of Arkan-ah Mara hnam leh Mara tawng chanchin tawite a ziak a, Roman Script hmangin Mara hawrawp eng emaw zat a ziak tlar a ni. Kum 1908-ah khan Lunglei (Fort Lungleh) khuaa mission station nei, Arthington Mission-a thawktu FW Savidge chuan Roman Script hmangin Mara alphabet a siam a, A Grammar and Dictionary of the Lakher Language tih lehkhabu pawh a chhuah a ni. Hei hi Lushai Hills District-a (tuna Mizoram State ni tawh) lehkhabu chhuah hmasa ber a ni awm e.

Hmar lama Lusei tawng hmangtute chuan Marate chu Lakher tiin an koh thin a, chu chu British sawrkar pawhin Mara official hming atan a hman avangin hmanlaia lehkhabu chhuah-ah te leh official lehkha-ah te chuan Mara chu Lakher tia dah a ni a, Mara tawng chu Lakher tawng tia ziah a ni thin. Marate erawh chuan Lakher tiin anmahni leh anmahni an inkoh ngai lo thung. Forth Lungleh-a Arthington Mission leh a hnua Serkawna Baptist Missionary Society leh Aizawl lama Welsh Presbyterian Mission te khan tawng dang hmang Mara ramah rawngbawl a tum lo va, chuvangin Savidge khan eng atan nge Mara alphabet leh Mara Grammar leh Dictionary kha a siam tih hriat a ni lo. A alphabet siam pawh chu hman zui a ni ta lo a ni.

Marate zinga chanchin tha hril turin kum 1905 February 11 khan London khawpuiah Lakher Pioneer Mission (LPM) din a ni a. Chutichuan missionary hmasa ber Rev Reginald Arthur Lorrain leh a thiannu Pi Moud Louise Ulander Lorrain te chu kum 1907 September 26-ah Mara ram Tlôsai (Saikao) khua an rawn thleng a. Lorrain chuan a kum lehah Roman Script hmangin hawrawp 24 nei Mara alphabet a siam nghal a. Tun hnaiah khan Board of Mara Literature, Mara Autonomous District Council (MADC) chuan hawrawp pakhat, “” a belh a, chutichuan hei hi tunlaia Mara alphabet hman mekte chu a ni: A  AW Y B CH D E F H I K L M N NG O Ô P R S T U V Z. Savidge siam Mara alphabet leh Lorrain siam Mara alphabet te inan lohna tlem awm mahse, a tlangpuiin an in ang a, Lorrain khan Savidge Mara alphabet kha a hmang em tih erawh hriat a ni lo.

Vowel sound 16 a awm a, chungte chu A Â AW Y E I O Ô U AI AO YU EI IA IE UA te a ni. Mizo vowel sound-te nen a inang tlangpui. Lukhum nei “â” (lâ) hi Saptawng “father” thumala “a” anga lam tur a ni a, “y” (by) hi Saptawnga “ay” (bay) lam dan nen a inhnaih. Lukhum nei lo “o” (po) hi Saptawng pot-a “o” lam dan nen a inhlat vak lo a, lukhum nei “ô” (kô) hi Mizo “o” (lo) anga lam tur a ni. “Ao” (tao) hi Saptawng too-a “oo” anga lam tur a ni a, “yu” (chyu) hi Mizo “o” (cho) nen a inhlat lutuk lo. “Ie” (pie) hi Mizo “i” (pi) anga lam tur a ni. Mara “i” chu Saptawng sit-a “i” anga lam tur a ni.

Awmna ram leh hmun a zirin Mara dialect leh accent (Mara tawng chîn dân bîk leh aw phawi bik) a awm nual a, Tlôsai (Saikao) dialect/accent chu Mara lingua franca (official language) atan hman a ni. Hei hi MADC official tawng a ni a, MADC hnuaia schoolte-a subject pawimawh pakhata zirtir a ni. Bible, hlabu leh lehkhabu leh article ziahna atana hman tawng a ni bawk. Vawiina “Mara ka ni e” titu te leh Mara tawng hmangtute population chu khawvel pumpui (India, Myanmar, Singapore, Malaysia, Australia, USA, Canada, Europe, etc.) ah nuai khat leh sing thum rual vel an ni ang. Mara tawng a awm a, Bible leh Hlabu te Mara tawngin a awm avangin, India sawrkar chuan hnam hran an nihna a pawmpui (recognize) a, mahnia ro inrelna Autonomous District Council (ADC) pawh Marate tana pek a ni.

Lakher Pioneer Mission missionaryte thawhrimna zarah Mara Thuthlung Thar chu kum 1928 khan chhuah a ni a, Mara Holy Bible (Thuthlung Hlui leh Thuthlung Thar inkawp) chu 1956-ah chhuah a ni thung. Mara Bible hi hmanlaia Chin-Kuki-Lushai tia hriat tawngte zinga chhuah hmasa ber Bible a ni a, revision pawh vawihnih lai siam a ni tawh. Hriat ve mai mai atan, Chin-Kuki-Lushai tawng dangte Bible neih kum tarlan ve ila a tha awm e. Kum dik lo a awm chuan hriat sual vang a ni: Mizo (The Lushai Bible tia hriat thin, 1959), Hmar (1968), Kuki (1971), Paite (1971), Tedim (1977), Hakha/Lai (1978), Biate (1985), Bawm (1989), Falam (1991), Gangte (2010). Heng Bible-te leh tawng dang Bible-te pawh YouVersion online-ah chhiar theih an ni a, a download theih bawk.

Mara tawng danglam bik riauna pakhat chu thumal zawng zawng vowel-in a tawp vek hi a ni. Hetiang tawng hi Zofate tawng zingah a tam lo awm e. Burmese, Angami leh Japan tawngtea thumalte pawh vowelin a tawp deuh vek a, nimahsela Mara tawng anga a zawng zawnga vowela tawp vek chu an ni lo. Chuan Mara tawng hi thluk pathum nei (three-tonal language) a ni a, chung thlukte chu tonic solfa-a doh ray mi thlukte zui a ni. Entirnan, he article ziaktu hming Laiu hi ray ray thluka lam tur a ni a, pachhana (chhandamna) chu ray ray mi thluka lam tur a ni. Siaha District atanga MLA-te hming, Dr Beichhua hming hi mi doh thluka lam tur a ni a, Pu Hrahmo hming hi doh doh thluka lam tur a ni. Thumalte chu, a bik takin mono syllable thumalte chu a lam dan thluk a zirin awmze hran a nei vek a. Entirnan, “lai” hi mi thlukah chuan “chuangtlai, chuangbâng” tihna a ni a, ray thlukah “lian” tihna a ni a, doh thlukah chuan “awm, chêng” tihna a ni.

Mara tawng ziak dan tharah chuan thluk hniam doh thluk chhinchhiah nan thumal tawpna-ah “h” belh a ni a, ray thluk leh mi thlukte erawh chu chhinchhiahna dah a ni ve lo, a context atanga hriat tura beisei a ni. “Mara” tih hi, a nihna dik takah chuan “Marâh” (ray doh) tia ziah tur leh lam tur a ni. “Ma” thumala “a” hi “Manipur” tih thumala “a” rik dan anga lam tur a ni a, “râh” thuhmala “âh” hi Mizo thumal “dah” (dah rawh) thumala “ah” rik dan ang lam tur a ni. Mara sentence kal dan chu oriental tawngte angin SOV (subject, object, verb) kal dan a ni: Aizawl mo Siaha lâ ama vaw tlyh (Aizawl mi Siaha-ah an lo zin).

Mara hming chuan syllable pahnih a neih tlangpui. Hmeichhia hming leh mipa hming hriat hranna atan hming tawpnaah “i” leh “a” dah a ni ve lo. Hming phuah dan leh awmzia atangin hmeichhia hming leh mipa hming a hriat hran thei. Marate tan chuan an hmuh vel leh Sâhchai (sangber) chu mipa hming a ni tih an hre nghalh a, Pawngia (parmawi) pawh hmeichhia hming a ni tih an hre nghalh. Mara tawnga thu tlemte tal tawng ve duhte tan: Ka lawm e (Ei châ ly kaw), I dam em (Na tlâh ma?), In awm em (Nama y ma?), I hmel a tha (Na hmi a pha kaw, na chhithai kaw), Chaw in siam tui hle mai (Pati nama chhoh thai ngâsâ), A tui khawp mai (A pahâh ngâsâ), Mara tawng ka thiam (Mara reih ei thai), Mang tha aw (Mâ pha sy), Dam takin aw (Atlâhpa ta sy).

“Khawvel tawng zawng zawng hre kim vek mah la, mahni hnam tawng i thiam loh chuan sal tanna a ni a, mahni hnam tawng leh tawng dangte i thiam kawp erawh chuan thiltihtheihna a ni” (Ngugi wa Thiong’o, Kenyan Author, Academic, and Activist).

Leave a Reply

error: Content is protected !!