- Vanlalzawma, Muallungthu
Hmar thlang lam pangper, thlasik ni sa-in mawngtam lumpurh khawpa min chhunna, a kul atâia eikhawp thawh chhuah ve tuma hna kan thawhna, bianga thlantui a luan zawih zawihna hmun atang chuan ngaihtuahna khawvela chen veng veng hi a awl duh riau mai.
Rampui chang tha tak mai, mau hmun, arsi ek kai de thut tawh mai chu chetsual hlau tak chungin fîmkhur takin kan han thiat a. Kan kawr hak lai hnungzang thla chu thlantui luang avang chuan a huh ban chuap tawh mai a. Kan mitah chuan thlantui a rawn luanglut a, kan puan lukhum chuan kan han hrufai a. Kan mit chu Chawke ni rui an sawi ang maiin a sen rûm tawh mai bawk a. Khiang thingbuk hlim hnuaiah chuan kan han thu hahchawl a. Tuithawla tui chu tui ti takin kan han khiat khalh khalh a. Chutah meuh chuan hah hi a dam sawng sawng a. Kan chak thar leh ta sawt ni te hian a hriat a. Hah viau e ti lo-in kan phur viau thin lawi si.
“Kan lenna tlang dum dur,
Lenrual kim nen kan lenna,
Kan thlawh sâwmfâng hring nghial kârah,
Kawltu kan chawi nilen”.
Hringnun kawng chhuk chho hi zawhin Siamtu’n, “Thawk lo chuan ei pawh ei suh se” a lo tih angin kan hmalam huna kawl a en ve ngei beiseiin hringfate chuan he khawvela kan nunkawng hi kan chhiar chho a. Hnathawk tura A duan kan nih ang ngeiin mihring damlai, he hringnun hmang mekte chuan theihtawpin hna kan thawk ta thin a nih hi. Tun hma-a kan pi leh pute khan chhuanchhama awm bik hlau-in theihtawp chhuahin an eitur an thawk chhuak a. Thlawhhma kawng khat vuanin a sur a sa hnuaiah taima takin hna an thawk a, an thawhrimna avâng chuan lei rem an rap tlang thin.
Kan pi leh pute khawtlang nun kha an tlawmngaihna avang te, an rinawmna avang te, dikna an chawinun tlat avangte khan a nuam a, an khawtlang nun phung kha a ropui em em mai. Ei tur thawk chhuak ta chu an intodelh a, an tan kut dawh a ngai lo a, chuvang chuan an huaisen phah thin. Thawk mawh deuh, hrisel lohna avanga thawk hlei thei lo mi harsa deuhte an lo awm anih pawhin an inkhai chhuak zung zung a. ‘Sem sem dam dam, ei bil thi thi’ tiin lungrual takin an khawsa tlang thin.
“Mahse, kan zam bil lo,
Turnipui hrang hnuaia’n,
Lawm lungrual hlîm thawm nui ri nen,
Turnipui kan do dai”
ti-a amah mi ropui Rokunga hla phuah ang ngei mai khan kan Zo nun kha chawinun leh chawivulin a awm a. Chu nun chuan Zonu leh Zopa thinlung lairîl a luahin rilru a fan hneh ngawih ngawih thin. Turnipui-te mai mai chu dam diaia do daiin, kum tawpa hlawhtlinna chang a, hawp khawp leh kham khawp thar chhuah ngei tumin, chhuanchhama awm lo tur leh ei leh bara intodelh tumin taima takin hna an thawk ta thin a. Midang kut atanga a thlawna thil dawngtu nih kha thil zahthlak tak ni-a ngaiin, pe-tu zawk nih tumin taima leh tumruh takin, mahni intodelh ngei tuma theihtawp chhuahin turnipui chu an lo do dai thin zu nia!
Khua a han tha a, ni a sa rum rut mai. Ram hruaitu mi hlemhlê thenkhatin mipui min sawrfu ang maiin turnipui lo sâ vawl vawl mai chuan min sawrfu lo chauh a ni ber e. Van boruakah chuan Ni-in min em lutuk tur min hliahkhuh turin chhum chhah deuh pawh awm lo-in boruak chu a thiang vawng vawng mai a. Chuti anga ni sa rum rut mai hnuaiah chuan Chiapcha thenkhatte leh hram thiam Sava tinrengte chuan an rawl chu a ring thei ang berin an chhuah a. Boruak lum uap lutuk tur vengtu ang maiin a khat tawkin zo thlifim a rawn thaw ve leh heuh heuh thin a. Van boruakah chuan romei chu chhah lutuk lo, pan dir diar hian a zâm chiai mai bawk a. Chunglam boruak sang taka chhum dumpawl lah chuan lâwm lungrualte hnathawk chu min lo tawiawm ve ang mai leh kan infiamna titite chu lo ngaithla ve ni mai awmin a ngawi nghiai a.
“Thangvan dumpawl riai e,
Sawmfang hring no nghial e,
Ram bûk thlam sawngka dawh sangan,
Ka thlir ning thei dawn lo,
Ka vau zo tui thiang te’n,
Hahchhawl dawi ang min dawm,
Mimsirikut leh thuvate’n,
Hlim zaiin min lo awi.”
Hei hi thingtlanga kuthnathawktuten kumpui lingleta kan eizawn kumtluan dan a ni. Lal biaknaa tawngtaina kan sawi rual thin ang deuh hian nitin kan eikhawp thar chhuak ve tura kan beih dan leh kan hnathawh dan chu heti ang hi a ni. Kawla ni chhuak chhiara kawltu chawiin a sur a sa hnuaiah, tluk leh din fawmin, hah leh chauh pawh dawn zo lo-in tukram lo-ah tuanzai kan rel thin a. Vawi tam, sul tam; heti ang hian kan liamin kan lo thawk tawh thin a. Khawvel ro hlu, tangka sum leh pai ngah tak tak, duhamna rau-in a chenchilh mi thenkhat, thlatina an sum leh pai lakluh zat pawh a ruka kan lo chhut sak ve theih te, an hausak dan pawh nitina an thawhchhuahin a phu hauh lo a ni tih kan hriat thawite aimahin kan nun chhungril chu a hlim zawk thin hial awm asin! Tunah pawh chuti ang chuan kan la thawk mek a, kan la thawk zel dawn ni pawhin a lang. Heti anga kumtina lo neiha eizawn hi kan pi leh pu, min thlahtute atanga kan lo tih thin dan ve reng a ni a. Chuti ang chuan thawk lo ta ila eng nge kan ei ang? Tute emaw anga dik lo taka sum leh pai lakluh chuan min tihlim ve ngai dawn si lo!
Tukthuan eikham veleh Chempui leh chawfun chu ipte puiah ak-in lawmnuten min lo nghahna hmun kawtchhuah lam kan pan a. Hlo thlawhna atan hian tuthlawh emaw chemkawm emaw kan ak chhuak tel bawk thin. Lawmnute nui awr awr ri ngaithla chungin hlo kan han thlo a. A khat tawkin Mizopa tuithâwl ngei mai hmangin kan chhawl hal dawm turin lawmnu Lengite chuan tui an han sem a, vanvadak meuhin tuithâwla tui chu kan han intulh a. Hah hi a dam sawng sawng zel mai thin.
Heti ang hunlai hian Jhum Control kan hre lo a, LUP pawh kan ngaihtuah ngai hek lo. Garden Colony te, MIP te, NLUP te, SEDP leh Hand Holding Policy tih te phei chu kan ngaihtuahna hian a ngaihtuah pha lo-in a ngaihtuah ngai lo hrim hrim! Chumai a ni lo, financial year an tih, march final an tih bawk, sorkar kum thar ti-a kan lo hriat ve thin hunlaia tute emaw neih rosum leh pai chu a lo pung thut thin emaw pawh a ni maithei e, lirthei thar nena lo inchhek arbawm thar leh thut thin an lo awm anih pawhin chuti ang mi chuan kan nun phung a khawih buai lo a. Chuti ang chuan a hausak thut theih ang tih pawh kan ngaihtuah thiam pha ve lo hrim hrim bawk!
Buk thlam kawt tualah chuan pangpar chi hrang hrang Zamzo te, Derhkente leh parmawi tinrengte chu an bawk suau mai a. Thlam thlang lawka Khiang thing ro ding zarah chuan Tlaiberh rual khat hi an lo inbengberek ang nawk nawk bawk a. Chu Khiang thingbulah chuan lo hal laia mei kangin a muh-kuak kawrawng deuh lai hi a awm a. Chulai thing kawrawngah chuan Chawke hi ngawi rengin a bawk hle hle mai a. Boruak lum lutuk leh ni sa chu tawrh har a ti ve a ni ngei ang. Chu’ngte chuan khawvel nun hahthlak tak hi min chhawkin hah an va han tidam thin tehlul em!
“Kan sawmfang hmun cham del,
Thinlai riang min hnemtu,
Thli te’n rawn chhem an fawn dim e,
Lawm lungrual dung an thul,
Turni hrang vung na e,
Zaleng zam lo na e,
Hahchhawl dawi ang min dawm turin,
Lêngin tui rawn chawi e.”
Chutah, chhun chawfak a lo hun chho a, thlamah chuan hahchawlh pahin Mai-an sih-thar ngei mai chu kan han bai a. Ram bai belah chuan thlai rah awm ang ang chu kan vawmlut bawk a. Chuti anga ram-bai han ei chu a manhla bik em em mai a. Tunlaia Restaurant changkang leh Hotel changkanga sum leh pai tam tak senga ‘Dine out’ tih vel aiin kan thil ei chu kan chakpuiin kan hriselpui zawk hial awm asin!
Puar el-euha kan chawfak kham chu thlam tlaitlanah chuan kan han thu hahchawl a. Zo thlifim thaw heuh heuh chuan min han chhem dai seng seng mai a. Chutih hunah meuh chuan he lei mawina hi a chiang a. Han hawi vel ila, engkim mai hi siamtu Pathian hian a ngaihtuah famkimzia te, a thil siam ropuizia leh a rorel dan kan hriatthiam phak lohziate hi rilru-ah a rawn chiang thar em em mai a. Chuti anga siamtu thil siam mawiziate han thlir chuan hlep hlang hi a ni ringawt mai. Ram dang hnam dang karahte khawsa ta ila chu heti anga zo thlifim dai seng seng hlutziate pawh hi kan hre pha ve lo ngei ang le. Chuti ang boruaka khawsak a, suangtuahna khawvela han chen chuan he khawvela ropui inti, thil ti thei inti, mahni aia dinhmun hnuaihnung zawka mite chunga inluling a, chapona nena rorelna lekkawh thinte hi siamtu Pathian, lei hringmite chunga rorel thintu hian chapona tlang chhip atang hian a hnuk hniam thin a ni tih te pawh ngaihtuah tel a awl duh viau mai.
Thing hnah nemten chawrno an chhuah hlep hlepna, zo thlifim thaw heuh heuhin lâwm lungrualte hahdam siai siai tura min chhem heuh heuhna, siktui thiang dâwna hah pawh sawi lo-a Lengite nena lawm lungrualin hna kan thawh dial dialna, zo nun mawi par ang a vul thinna ram, he khawvel ram zau-a kan ram neihchhun he ramah hian hmasanga kan pi leh pu min thlahtu ‘tuan leh manga hun’ ata tawh chung turnipui hi kan do dai thin asin!
“Kan thlawhfang mual lianpui,
Zaleng lam ang hernan,
Sirtiang kan sawn kan fawn dim e,
Hlimlai par ang kan tlan,
Tinkim dawn zel ila,
Tukram chul hun tur te,
Lenrual kimte’n kan tuanna tlang,
Nghilh ni awm tak ang maw.”