- Dawngsiankhaia
Thu hmahruai :
Kum zabi sawmhnih pakhatnaa kan thil hman \angkai leh hman lar ber chu ‘Internet’ hi a ni ti ila kan sawi sual awm lo ve. Internet chu sawi fiah leh chuan ngai lo khawpin keini Mizote ngei pawhin kan hmelhriatin kan hmang \angkai em em a. Kan ram, khawtlang leh kan mimal nunah Internet hian bu a khuar ti ila kan sawi sual kher lovang. Kan thupuia kan tarlan ‘Social Media leh Smartphone’ pawh hi Internet tel lo chuan engmah a ni lo va, lung tum hum nen a danglamna a tam awm lo ve. A tinungtu Internet a awm chuan leh kan hman ?angkai tak leh min puitu, midangte ruala khawvel tukverha kan dah chhuah ve theihna awm chhun a ni ve leh lawi si!
Social media hi eng nge ni?
Social Media chu sawifiah kher ngai lovin kan hre vek awm e. Mahse, heti zawng hian han sawi fiah leh dawn ta ila, Traditional Media kan tih mai Television leh newspaper ang chi te hi an awm a. Social Media hi traditional media ang lo takin a thu leh hla (content) hi comment theihin a awm a, chu chu a danglamna a ni. Traditional media chu a thu sawi leh a thu chhuah hi kan ngaihdan pawh ni lo mahse kan lo ngaithla a, kan lungawi loh pawhin kan lungawi loh dan dana kan lo pawm a lo ngai a. Social media erawh chu an thu leh hla lo chhuah hi \ha kan ti emaw ti lo emaw kan ngaihdan chu kan lo sawi (comment) thei ta a, chuvang chuan ‘Social Media’ tih a ni. A lar zualte chu – Youtube leh Blog hi an ni awm e.
Social network a awm leh a, a tum tak chu mi chi hrang hrangte va thlunzawm (connect the people) kha a ni. Thu leh hla, thlalak leh video inthawn tawna inbiak tawn theihna tur atana hman a ni. A lar zualte chu – Facebook, Whatsapp messenger, Instagram, twitter, telegram leh a dang te. Social network hi a siamtute hian social media-a engkim an kalpui tâk avang khan Social Media tiin a lo lar ta a ni tih kan hriat hmasak a pawimawh hle awm e. Social Media chungchang sawi hi chuan Mizote pawh hi kan mikhual tawh lo hle mai a. Chung zinga kan hman nasat/lar zualte lo sawi zau dawn ila:-
(i) Facebook:
MarkZuckerberg-a chuan Havard University-a a zirpui – Eduardo Saverin, Andrew McCollum, Dustin Moskovitz leh Chris Hughes te puihnain Facebook hi February 4, 2004 khan an siam a, a tirah chuan Havard zirlaite hman theih tur chauha tih a ni a, a huang an zauh zel a, tunah chuan khawvela social networking service hman nasat ber a ni tawh a, khawvel hmun hrang hranga awm, kum 14 chin chung lam tan a hman theih vek tawh a ni. Khawvelah hian Facebook hi mi 1.69 billion in an hmang anga chhût a ni.
(ii) Whatsapp:
Whatsapp messenger hi phone a\anga thu leh hla, thlalak, video leh music inthawn zung zung theihna a ni a. Whatsapp Inc. hi kum 2009 khan Yahoo!-ah pawh hun rei tak lo awm tawh, Brian Acton leh Jan Koum te chuan Santa Clara, California-ah an din \an a. May 3, 2009-ah khawvel mipuite hman theih turin an kalpui \an a ni. Tunah hian Whatsapp hi Facebook neitupa Mark Zuckerberg-a ta ni tawhin February 19, 2014 khan $19 billion-in a leisak a, nasa taka \hang duangin sum tam tak an hai lut mek zel bawk.
(iii) Instagram :
Instagram hi Kevin Systrom leh Mike Kriger-ten kum 2010 khan an siam chhuak a, April 9, 2012 khan Facebook neitupa MarkZuckerberg-a’n $1 billion-in a leisak leh a. Tunah chuan kawvel milar tak takte hman nasat ber pakhat niin sum pawh an hai luh phah hnem tawh hle. Khawvel mipa zinga Instagram a?anga sum lalut hnem (hausa) ber chu footballer lar leh mi tam takina football pet thiam bera an ngaih Cristiano Ronaldo ngei mai kha niin, ani hian a thlalak pakhat a pho lan zelah $976,000 lai mai a la lut a ni. Hmeichhe lamah ve thung chuan mi zawng zawng duh rawn, hmel\ha leh pian nalh em em mai, Kylie Jenner niin, ani hian a thlalak pakhat a pho lan zelah ringawt pawh $1.2billion zet a la lut hem mai.
(iv) YouTube :
YouTube hi Mizote zingah pawh a mikhual tawh lo hle a, Youtuber pawh eng emaw zat awm nual tawhin, pawisa pawh an lalut nual tawh hlawm a nih kha. YouTube hi February 14, 2005 khan Jawed Karim, Steve Chen leh Chad Hurley-ten an siam chhuak a. YouTube-a video hmasa ber – ‘Meatthe Zoo’, Jawed Karim-a siam chu April 23, 2005, 20:31:52 khan upload a ni. Youtuber zinga sum lalut hnem ber leh hausa ber ni ?hin Dude Perfect-a’n $20 Million a la lut tawh a, June 2020-a chhinchhiah a nih danin Ryan Kaji (kum 9 mi lek) hian $29.5 Million zet mai la lutin a rawn khum ta a ni.
Heng kan sawi bakah hian Blog, Orkut, Wechat, Twitter, Skype leh a dang pawh a la awm nual a, Mizotena kan hman tlanglawn ber berte leh kan hmelhriat lar zualte kan lo tarlang mai chauh zawk a ni.
Kan sawi tâk Social Media kan tih hi Smartphone tel lo chuan kan hmang meuh lo va, smartphone pawh hi internet tel lo chuan a \angkaina angin a hman theih loh bawk. Chuvang chuan ‘Social Media leh Smart phone’ innghahna chu ‘Internet’ a ni kan ti thei ang. Kum 1876 khan Alexander Graham Bell-a’n Telephone a hmu chhuak a. Hun a lo kal zel a, April 3, 1973 khan Martin Cooper-a’n Mobile Phone hmuchhuak lehin Smartphone an tih hi Rob Stothard-a’n 1992 khan a siam chhuak leh a, kum 1995-ah an hmang \an leh a ni. Chu chu lo changkang zelin Android version hi kum 2003 khan an siam chhuak leh a, Google-in 2005 khan a leisak a. Kum 2007 khan Iphone hi tlangzarh leh niin tun thleng hian company hrang hrangte hi smartphone \ha zawk siam chhuah lamah nasa takin an inel reng a ni.
Chhungkua a nghawng dan :
Mi tu emawin zawhna min zawt ta se, “Whatsapp i khawih em?” “Khawih ngai lo;” “Facebook account i nei em?” “Nei lo;” “IG i khawih em?” “Khawih lo,” tiin chhang ta ila, tunlaiah \hing nih ka hlawh dêr tawh! Ka tunlai lo a ni ta dêr mai a nih chu. |halaite tan chuan kan \halaipuiten \hing bik min tih hi thil zahthlak berte zinga mi a nih tawh miau avangin, kan tuipui zawng a ni emaw, ni lo emaw; \hing nih kan duh loh chuan kan hmelhriat ve a \ul tlat! Changkanna tehfung pakhatah an hmang tawh miau sia.
Kan sawi tâk ang khan he ‘Social Media’ hian mimal min nghawng a, chu chuan chhungkua a nghawng a; chu chuan khawtlang a nghawng a, ram a nghawng tel bawk a; chu chuan khawvela nghawng ta zel bawk a. Keini Mizote pawh nasa taka min nghawng tawh avangin lo bihruksana lo do ringawt chi a ni lo. Thiam tak leh \angkai taka hmang tura lo inbuatsaih hi kan tih tur zawk a ni. Chutihrual chuan tuna social media kan hman dan hi en ila mimal leh chhungkaw tana \ha lo zawng hlirin kan hmang a tih theih awm e.
Kan hunbi chhiar a tidanglam a, zan kan men rei phahin zing thawh hun kan hriat loh phah thung a. Pathianin engkim hi anih dan tur angin a ruat fel thlap a, chawlh hahdamna turin zan hun min pe a, hnathawh hun atan chhun êng min pe bawk a. Nun letling hi a Kristian lo hle tih kan hre reng tur a ni. A ruahman dan leh a rel dan anga kan khawsak loh hi kan biak Pathian pawisawina a ni. Kristian chu a taima tur a ni tih kan hria a, Bible-ah pawh hmun tam takah a inziak bawk. Chutih laiin hnathawk hman lêk lo leh kan tih tur \ul pawh ti hman lo lêka social media kan luh chilh a, nilêng \haka kan phone kan khawih hian kan chungah Lalpa a lawm ang em?
Social Media hi ruihhlo ang chiaha ngawlvei (addict) theih a ni a, chu chuan kan hriselna nasa takin a nghawng a ni. America rama an zir chiannaah chuan an ram \halai 63% velin nitin englai pawhin facebook an khawih a, 40% vel hian ni khatah vawi tam tak facebook an khawih \hin tih an sawi. University of Machigan-in an zir chiannaah chuan facebook khawih nasate hi an nunah hlim loh rukna tam tak an nei tih an hmu chhuak a. Hei hi a dik ngei anih a rinawmna chhan chu, kan ramah pawh tun hmaa kan hriat ngai loh ‘depression’ nei kan tam ta em em mai a. Heng natna neite hi \halai social media khawih nasate an la ni lehzel tih kan hre thei awm e.
Tunlaiah chhungkuaa mimal tinte hian smartphone kan neih/hum deuh vek tawh avangin chhungkuaa inkawm khawm leh titiho hi a awm ta mang lo va. \hutthlenga \huho chung pawhin inbe miah lovin mahni phone kan bih deuh ngut ngut tawh hlawm a. Chhungkua inpawh tak nih kan harsat tawh a, chhung inkhawm pawh nei mumal thei tawh lo chhungkua eng emaw zat an awm tawh bawk a ni. Online laklawh lai emaw games khelh lawklawh laiin emaw tumah an titipui hleih theih tawh lo va, tirh ngam lah an ni hek lo. A thinchhia chhia leh a vin vinah an la \ang zawk zaw mah lehnghal.
Social media-ah hian kan nihna leh mizia kan hloh nasa tawh hle bawk a, in chhungkhura kan intihthiam lohna pawh zak map lova status-a tarlan hreh lo pawh kan tam ta hle. Likers leh friends neih tam kan duh luatah mahni zahawmna hial hloh pawi ti lo kan pung nasa hle bawk. Nupa inkarah inrinhlelhna leh uirena a pung a, chu chuan chhungkua tikehchhiain fahrah an tam phah. Mipat hmeichhiatna kawngah pawh pawisak neih lohna leh dazâtna a pung a, sualna a huangtau phah sâwt hle bawk.
Social Media hian a \ha lo zawnga khawvel leh chhungkua a nghawng dan hi kan sawi zo seng lo vang. Hetih lai hian a \ha zawngin nghawng nasa tak a nei bawk. Social Media hi kan hriat tawh angin khawvel pum huap a nih tawh avangin inbiak pawhna chak ber a ni kan tithei ang. Khawvel hmun hrang hranga kan chhungkhat laina awm, rei tak inhmu tawh lote pawh hi awlsam takin kan inbe pawp zung zung thei tawh a, hei hian in\hian \hatna kawngah te, inngaihzawnna kawngah te, nupui pasal leh chhungkuaah inkungkaihna \ha awlsam takin min siamsak a, a tihngheh phah bawk a ni.
Social Media hian rawngbawlna zau zawk min siamsak a, hun rei tak Covid19 avangin biak ina inkhawmho leh Pathian biakho a rem si lo va. Mahse social Media (YouTube, zoom etc.) kaltlangin chhungkua leh a huhovin kan inkhawmin Pathian kan chawimawiho thei thung a, tisa mai ni lo, thlarau lamah pawh nasa takin kan hlawk phah viau anih kha. Khawvel hmun hrang hrangah te, hmun kilkhawr tak takah te pawh Social Media kaltlangin rawng kan bawl thei tawh a, mi tam takin Isua an rin phah nasa tawh hle bawk a ni.
Tlipna :
Khawvel hmasawnnain nitin min chim a, loh theih lohvin kan nunah kan seng luh a ngai fo \hin. Chung zingah chuan kan sawi tâk, Mizote pawh nasa taka min rûntu, a bik takin Facebook, Whatsapp leh Instagram te hian khawvel zau tak hi zîmtêah a chantir ta a. Khawvel let liama mite nen pawh hmun leh hmuna khawsaho ang maiin kan inbe thei ta mai a, khawvel pumpui hi khaw te tak tê ang maiah chantirin, ram hrang hranga mite chu, chu khaw te tak têah chuan kan khawsaho ta a ni. Chuvang chuan \halaite hian social media hi \angkai zawka hmang thiam tura kan inzir a ngai takzet a. Hun awl hnawhkhah nan mai ni lo, kan rin Isua Krista thlah chuang si lovin, khawvel zau zawk dah chhuahna tukverh atan kan hmang zawk tur a ni.
Eng pawh nise, kan social media leh a kaihhnawih hian a taka chhungkua kan inpawhna leh inkawmhona hi tichhe lo se. A bik takin Krista tana ke kan penna leh kan rawngbawl zelnaa hma kan sawn zelna tur hi dal lovin \anpui zawk se a duhawm hle. Kan chenna khawvel hi Social Media hian nasa takin a rawn her danglam zel dawn a. |halai mai ni lo, chhungkuaa kan hlimpui leh thil \angkai tak ni si hi, kan rinna leh rawngbawlna pawt hniamtu atana Setana hmanruaah chantir loh hram tum ila. Chuvangin chhungkua min pawt \hentu atan te, Pathian rawng kan bawlna kawnga ringtute min ti\hentu atan te hmang lova, min tipumkhattu atan Social Media hi hman \angkai i tum zawk ang u.
Reference :
(i) Social Media leh \halaite – Angaiha Chhangte
(ii) Media-in tunlai khawtlang nun a nghawng dan – Rev. Lalfakzuala
(iii) Internet Social Networking leh \halaite – K. Lalbiakchhunga (|halaite khawvel – Samuel Lalrozama Hmar)
(iv) Sawihona (Social Media leh tunlai khawvel) – Synod Information, YouTube Channel
(v) Sawihona (Lockdown leh SocialMedia) – Synod Information, YouTube Channel
(vi) Google